รองนายกฯ ยศชนัน นำทีมนักวิจัย สวทช.ส่งมอบแม่แบบระบบผลิตน้ำประปาชุมชนที่กำจัดสารหนูแก่ 4 ชุมชนริมแม่น้ำกก อ.เมือง จ.เชียงราย สร้างความมั่นใจให้ประชาชนมีน้ำสะอาด ชูนวัตกรรมนาโนเทคเปลี่ยนถ่านเปลือกแมคคาเดเมียช่วยดูดซับสารพิษ เชื่อมโยงเศรษฐกิจหมุนเวียนชุมชน

เมื่อวันที่ 29 สิงหาคม 2569 ศาลาประชาคมเมืองงิม ต.ริมกก อ.เมืองเชียงราย จ.เชียงราย กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) โดย สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) และสถาบันแสงซินโคตรอนแห่งชาติ (สซ.) เดินหน้าต่อยอดงานวิจัยสู่การใช้ประโยชน์จริง โดยมี นายยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวง อว. เป็นประธานส่งมอบแม่แบบระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านสำหรับกำจัดสารหนู เพื่อการอุปโภคและบริโภคแก่พื้นที่ชุมชนริมลำน้ำกก จังหวัดเชียงราย รับมือปัญหาคุณภาพน้ำจากปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติ พร้อมยกระดับระบบประปาชุมชนให้มีความปลอดภัยและยั่งยืน 

นายยศชนัน กล่าวว่า การนำความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิจัยและนวัตกรรม ไปตอบโจทย์ปัญหาของประเทศและยกระดับคุณภาพชีวิตประชาชน คือ เป้าหมายของกระทรวง อว. เพราะ “งานวิจัยไม่อยู่บนหิ้ง” แต่ต้องนำไปใช้ประโยชน์ แก้ปัญหาในพื้นที่ได้จริง โดยเฉพาะประเด็นสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรน้ำซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานของการดำรงชีวิต เรื่องน้ำเป็นเรื่องใกล้ตัวที่ส่งผลโดยตรงต่อสุขภาพ เศรษฐกิจ และความเป็นอยู่ของประชาชน จึงเป็นที่มาของการส่งมอบแม่แบบระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านสำหรับกำจัดสารหนูในพื้นที่ลุ่มน้ำกก จากโจทย์ปัญหาของชุมชน สู่การพัฒนาเทคโนโลยีที่เหมาะสมกับบริบทจริง และส่งต่อให้หน่วยงานท้องถิ่นนำไปใช้ดูแลประชาชน โดยเป้าหมายสำคัญคือการสร้างความมั่นคงด้านน้ำและลดความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงน้ำสะอาด เพื่อให้วิทยาศาสตร์และนวัตกรรมเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาและสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นให้กับคนไทย

รมว.กระทรวง อว.กล่าวต่อว่า ทางกระทรวง อว.มีหน้าที่พิสูจน์ทางเทคนิคและหารายละเอียด โดยนำวิทยาศาสตร์มาทำงานวิจัย แล้วสร้างต้นแบบนวัตกรรมที่ช่วยแก้ปัญหาแก่ประชาชนในพื้นที่อย่างเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะเรื่องน้ำสะอาดและสิ่งแวดล้อม ซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับสุขภาพ และความเป็นอยู่ของคนไทยทุกคน แต่เราอยากให้ทุกฝ่ายมาช่วยกัน เอกชนถ้าต้องการสนับสนุนก็มาช่วยทำ ทางภาครัฐเห็นถึงความสำคัญเรื่องนี้ ลงมือทำก่อนเลย เราอยากให้ภาคส่วนที่เขาทำอยู่แล้วเอาเทคโนโลยีคนไทยไปใช้ เขาก็จะเอาไปขายต่างประเทศได้ และก็จะขายคนไทยด้วยกันในราคาต้นทุน เทคโนโลยีที่เราทำไม่ได้มีเพื่อเฉพาะคนไืน แต่สามารถตอบความต้องการนำสะอาดของคนทั่วโลกได้  

"เราเห็นนักวิจัยไทยทำผลงานออกมาแล้ว แต่ทำอย่างไรที่จะทำเรื่องนี้ให้ยั่งยืน สามารถมีใช้ได้ทุกหมู่บ้าน ซึ่งวันนี้คงไม่พอทุกคนต้องขอเพิ่มแน่ ทำอย่างไรให้ทุกคนสามารถใช้ระบบกรองน้ำนี้ได้ เราก็ต้องมีการถ่ายทอดเทคโนโลยีไปยังหน่วยงานที่สามารถดำเนินการได้ โดยแต่ละหน่วยงานก็ตั้งงบประจำมาดำเนินการ หรือ ถ้าไม่พอภาครัฐก็จะหางบกลางมาดำเนินการต่อไป แน่นอนว่านอกจากลำน้ำกกยังมีที่อื่นที่ต้องไปแก้ไข ซึ่งมีปัญหาแตกต่างกันไป เราพร้อมขยายผลแต่ลำพังแค่กระทรวง อว.คงไม่พอ เราต้องให้บริษัทเอกชนที่เขามีกำลังการผลิตนำเทคโนโลยีไปทำเชิงพาณิชย์" นายยศชนัน กล่าว

ด้าน นายชูกิจ ลิมปิจำนงค์ ผู้อำนวยการ สวทช. กล่าวว่า ปัญหาสิ่งแวดล้อมและการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ เป็นหนึ่งในโจทย์สำคัญที่ต้องอาศัยวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมเข้ามาสนับสนุนอย่างเป็นระบบ ภายใต้แผนงาน Pre-battle นวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) สวทช. จึงมุ่งเปลี่ยนงานวิจัยให้เกิดการใช้งานจริง ตั้งแต่การตรวจติดตามคุณภาพน้ำ การพัฒนาระบบปรับปรุงคุณภาพน้ำ ไปจนถึงการสร้างต้นแบบและถ่ายทอดเทคโนโลยีให้กับหน่วยงานในพื้นที่ โดยมีเป้าหมายให้ประชาชนเข้าถึงน้ำสะอาดและปลอดภัยได้อย่างมั่นคงในทุกสถานการณ์

ผู้อำนวยการ สวทช. กล่าวต่อว่า สำหรับแม่แบบระบบผลิตน้ำประปาหมู่บ้านสำหรับกำจัดสารหนู เป็นอีกผลสำเร็จของการวิจัยของ สวทช. โดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) ที่มุ่งแก้โจทย์คุณภาพน้ำดิบในพื้นที่ลุ่มน้ำกก ทั้งปัญหาความขุ่น สารหนู และโลหะหนัก ด้วยการเลือกใช้เทคโนโลยีให้เหมาะสมกับบริบทของแต่ละพื้นที่ พร้อมส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชน เพื่อให้เกิดการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืน โดยที่ผ่านมา สวทช. ได้นำร่องการพัฒนาระบบประปาหมู่บ้านในพื้นที่บ้านริมกก ตำบลแม่ยาว และบ้านเมืองงิม ตำบลริมกก จังหวัดเชียงราย ครอบคลุมรวมกว่า 700 ครัวเรือน เพื่อยกระดับคุณภาพน้ำประปาหมู่บ้านให้เข้าสู่มาตรฐานน้ำประปาของกรมอนามัย

ดร.ณัฏฐพร พิมพะ ผู้อำนวยการแผนงาน Pre-battle นวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) สวทช. กล่าวว่า จากการลงพื้นที่ชุมชนริมกก พบปัญหาชาวบ้านไม่กล้าใช้น้ำประปาหมู่บ้านเพราะข่าวการพบสารหนู เมื่อนำตัวอย่างน้ำมาตรวจสอบพบว่า น้ำประปาหมู่บ้านริมกกใช้แหล่งน้ำบาดาลแทนน้ำผิวดิน แต่นำบาดาลมีสนิมเหล็กสูงมากจนน้ำออกเป็นสีแดงอิฐใช้ประโยชน์ไม่ได้ จึงถ่ายทอดการวัดค่าความขุ่นเพื่อหาปริมาณสารส้มเพื่อดักจับตะกอนสีแดงนำให้น้ำใสขึ้น ก่อนจากนั้นจึงนำน้ำผ่านเครื่องกรองที่บรรจุถ่านชีวภาพเพื่อดูดซับสารหนู ที่ทำจากถ่านเปลือกแมคคาเดเมียที่มีมากใน จ.เชียงราย แล้วนำมาดัดแปรสภาพด้วยสารละลายกรด หรือ น้ำส้มไบโอชาร์ที่ได้จากการเผ่าถ่านเปลือกเมล็ดแมคคาเดเมียแล้วได้น้ำส้มควันไม้ เอามาแลกเปลี่ยนเป็นน้ำส้มไบโอชาร์ กับทางศูนย์นาโนเทค นำถ่านชีวภาพแช่น้ำส้มไบโอชาร์ แล้วบรรจุลงเครื่องกรองเมื่อน้ำผ่านเครื่องกรอง ก็จะใสสะอาดพอสำหรับอุปโภคได้ 

ผู้อำนวยการแผนงาน Pre-battle นวัตกรรมน้ำสะอาดเพื่อคุณภาพชีวิต (A-QUALITY) สวทช. กล่าวอีกว่า สำหรับอายุการใช้งานเครื่องกรองสารหนู และ ถังกรองตกตะกอนแอนทราไซท์ แต่ละชุดมีอายุการใช้งาน 2-3 ปี ใช้งบประมาณอัปเกรดติดตั้งถังกรองใหม่ อีก 2 ถังที่ราวๆ 5 แสนบาท สำหรับระบบประปาหมู่บ้านชุมชนริมกก ที่มีอยู่ราว 200 ครัวเรือน ด้วยอัตราการผลิตน้ำประปาที่ 5,000 ลิตรต่อชั่วโมง ซึ่งอัตราค่าน้ำของหมู่บ้านนี้อยู่ที่หน่วยละ 5 บาท โดยทางทีมประเมินว่าการอัปเกรดระบบประปาต้องใช้งบไม่เกิน 25%ของการก่อสร้างระบบประปาทั้งโครงการ หรือราวๆ 50,000 -80,000 บาท พร้อมทั้งการอบรมถ่ายทอดความรู้ไปยังตัวแทนชุมชน ในการตรวจความขุ่นของน้ำ และการดูแลระบบเครื่องกรอง

ขณะที่ รศ.ดร.สาโรช รุจิรวรรธน์ ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (สซ.) กล่าวว่า ทางสถาบันได้ตรวจสอบการปนเปื้อนของสารหนูในแม่น้ำกก โดยนำตัวอย่างดินตะกอน มาวิเคราะห์ด้วยแสงซินโครตรอน ที่สามารถบ่งชี้ชนิดทางเคมีและเลขออกซิเดชันของสารหนู ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับแหล่งที่มา ความเป็นพิษ และแนวทางในการบำบัดเพื่อลดผลกระทบ ซึ่งพบว่าเป็นสารหนูชนิดอาร์เซเนตที่มีความเสถียรสูง ที่การละลายน้ำไม่ดีปะปนมากับตะกอนดิน  จึงนำไปสู่การพัฒนานวัตกรรมระบบกรองสำหรับการบำบัดสารหนูและโลหะหนักสำหรับน้ำเพื่อการอุปโภคและบริโภค โดยการกำจัดสารหนูที่ปนกับตะกอนแขวนลอยขนาดเล็ก และการดักจับส่วนที่ละลายในน้ำด้วยวัสดุดูดซับที่มีความจำเพาะ และประสิทธิภาพสูง

ผู้อำนวยการ สถาบันวิจัยแสงซินโคตรอน กล่าวต่อว่า จากข้อมูลดังกล่าวสถาบันฯ จึงร่วมกับมหาวิทยาลัยขอนแก่น และภาคีเครือข่ายวิจัย พัฒนาวัสดุสำหรับดูดซับสารหนู โดยใช้ระบบเรซิ่นแลกเปลี่ยนไอออนลบที่ปรับเปลี่ยนสภาพพื้นผิวให้จำเพาะต่อการดักจับสารหนูและโลหะหนัก โดยติดตั้งใช้งานจริง ณ ประปาชุมชนบ้านฟาร์มสัมพันธกิจ หมู่ 6 ต.ริมกก อ.เมืองเชียงราย จ.เชียงราย เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพระบบกรองน้ำแบบตกตะกอนเคมีเดิมของชุมชน ให้สามารถลดการปนเปื้อนของสารหนู พร้อมทั้งติดตั้งระบบ RO สำหรับผลิตน้ำดื่ม เพื่อช่วยให้ประชาชนกว่า 250 ครัวเรือน มีน้ำที่สะอาดและปลอดภัยยิ่งขึ้น และยังติดตั้งระบบกรองน้ำนี้ให้แก่โรงเรียนบ้านเหมืองแดง ต.แม่สาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย เพื่อแก้ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการปนเปื้อนของสารหนูในแม่น้ำสายสำหรับนักเรียนระดับประถมศึกษา และบุคลากรของโรงเรียนจำนวนกว่า 700 คน

ส่วน นายรามิล พัฒนมงคลเชฐ ปลัดองค์การบริหารส่วนจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า ที่ผ่านมา อบจ.เชียงรายได้ทำงานร่วมกับศูนย์นาโนเทค สวทช. เพื่อยกระดับการผลิตน้ำประปาหมู่บ้าน โดยเริ่มจากพื้นที่นำร่องในชุมชนที่อยู่ใกล้ลำน้ำกก ได้แก่ บ้านริมกก ตำบลแม่ยาว และบ้านเมืองงิม ตำบลริมกก ซึ่งทั้งสองพื้นที่ดำเนินการแล้วเสร็จ ครอบคลุมผู้ใช้น้ำมากกว่า 700 ครัวเรือน การทำงานร่วมกันครั้งนี้ไม่ใช่เพียงการนำเทคโนโลยีเข้ามาติดตั้ง แต่เป็นการนำองค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมมาช่วยให้ท้องถิ่นเข้าใจคุณภาพน้ำ และสามารถบริหารจัดการระบบประปาได้อย่างเหมาะสมกับปัญหาที่เกิดขึ้นจริงในพื้นที่ นำไปสู่สร้างศักยภาพของผู้ดูแลระบบประปาและคณะกรรมการประปาหมู่บ้าน เพื่อให้สามารถเฝ้าระวังคุณภาพน้ำ ดูแลระบบผลิตน้ำ และรับมือกับความเสี่ยงจากโลหะหนักได้อย่างเป็นระบบ

ปลัด อบจ.เชียงราย กล่าวด้วยว่า อย่างไรก็ดีความร่วมมือระหว่าง อบจ.เชียงรายกับ นาโนเทค สวทช. ถือเป็นตัวอย่างของการนำงานวิจัยมาตอบโจทย์ของท้องถิ่นอย่างเป็นรูปธรรม จากปัญหาคุณภาพน้ำในลำน้ำกก สู่การพัฒนาระบบประปาหมู่บ้าน และต่อยอดไปสู่การสร้างความสามารถของคนในพื้นที่ เพื่อเป้าหมายในการทำให้ประชาชนมีน้ำที่ปลอดภั ยและมีระบบบริหารจัดการน้ำที่สามารถพึ่งพาได้ในระยะยาว ซึ่งจะเป็นส่วนสำคัญในการสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีและความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำให้กับชาวเชียงราย ทั้งนี้ อบจ.เชียงราย มีแผนพัฒนาศักยภาพคณะกรรมการประปาหมู่บ้านในพื้นที่ใกล้แม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวกอย่างต่อเนื่อง เพื่อทำให้ชุมชนสามารถดูแลระบบน้ำของตัวเองได้อย่างต่อเนื่องและยั่งยืน ตลอดจนขยายองค์ความรู้และแนวทางที่ได้จากพื้นที่นำร่องไปยังพื้นที่เสี่ยงอื่น ๆ ของจังหวัดเชียงรายต่อไป.