เลขาธิการสำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ เผย ประเทศไทยมีการยกระดับมาตรวัด INES 2026 ใหม่ล่าสุด วัดความรุนแรงเหตุการณ์ทางนิวเคลียร์และรังสี 7 ระดับ โดยถอดบทเรียนอุบัติเหตุโรงไฟฟ้าฟุกุชิมะ และกำหนดทิศทางกลไกกำกับดูแลความปลอดภัย

เมื่อวันที่ 12 ตุลาคม 2569 ทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (IAEA) ร่วมกับองค์กรพลังงานนิวเคลียร์แห่งองค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD/NEA) ได้ประกาศใช้อย่างเป็นทางการสำหรับคู่มือ INES User’s Manual 2026 ฉบับปรับปรุงใหม่ ซึ่งเป็นการยกระดับมาตรฐานเกณฑ์ประเมินและสื่อสารความเสี่ยงทางนิวเคลียร์และรังสีระดับสากล โดยนำมาใช้แทนคู่มือฉบับปี 2008

นายแพทย์รุ่งเรือง กิจผาติ เลขาธิการสำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) กล่าวว่า ในฐานะหน่วยงานกำกับดูแลความปลอดภัยทางนิวเคลียร์และรังสีของประเทศไทย (Regulatory Body) สำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ ขออธิบายมิติสำคัญของคู่มือฉบับใหม่นี้ พร้อมกับบทบาทเชิงรุกในการเตรียมความพร้อมกลไกสื่อสารวิกฤตทางรังสีของประเทศ ดังนี้

1. ทำความเข้าใจมาตรวัด INES และโครงสร้าง 7 ระดับ
มาตรวัด INES (International Nuclear and Radiological Event Scale) คือ กลไกสากลที่จัดทำขึ้นตั้งแต่ปี 1990 มีบทบาทคล้าย "มาตราริกเตอร์" ในทางธรณีวิทยา โดยทำหน้าที่แปลงข้อมูลทางเทคนิค นิวเคลียร์ฟิสิกส์ และวิศวกรรมที่ซับซ้อน ให้กลายเป็น "ดรรชนีความรุนแรงตัวเลขเดี่ยว (Single Index)" เพื่อให้สาธารณชน สื่อมวลชน และผู้กำหนดนโยบายเข้าใจระดับความสำคัญด้านความปลอดภัยตรงกันทั่วโลก

โครงสร้างการจัดระดับ INES แบ่งออกเป็น 8 ระดับ (0 ถึง 7) ครอบคลุมทั้งสถานประกอบการทางนิวเคลียร์ การใช้วัสดุกัมมันตรังสีในทางการแพทย์ อุตสาหกรรม การวิจัย และการขนส่ง

• ระดับ 0 (Deviation): เหตุการณ์ความขัดข้องเบี่ยงเบนจากสภาวะปกติที่ไม่มีนัยสำคัญด้านความปลอดภัย
• ระดับ 1–3 (Incidents): เหตุการณ์ผิดปกติและอุบัติการณ์ที่กระทบต่อมาตรการความปลอดภัย โดยระดับ 3 คืออุบัติการณ์รุนแรง (Serious Incident)
• ระดับ 4–7 (Accidents): อุบัติเหตุทางนิวเคลียร์และรังสีที่มีความรุนแรงส่งผลกระทบภายนอกสถานประกอบการ
• ระดับ 7 (Major Accident) เป็นระดับสูงสุด เช่น เหตุการณ์เชอร์โนบิล (ปี 1986) และฟุกุชิมะไดอิจิ (ปี 2011)

ในการประเมินระดับความรุนแรง ผู้กำกับดูแลจะพิจารณาจาก 3 เกณฑ์หลัก ได้แก่ (1) ผลกระทบต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม จากปริมาณรังสีที่แพร่กระจาย (2) ความเสียหายต่อแนวกั้นทางรังสี (Radiological Barriers) และ (3) การสูญเสียระบบการป้องกันเชิงลึก (Defence in Depth) โดยจะยึดผลประเมินที่ได้ระดับสูงสุดเป็นระดับ INES สรุปของเหตุการณ์นั้น

2. จุดเปลี่ยนสำคัญของ INES 2026 ในมุมมองการกำกับดูแล

คู่มือ INES User’s Manual 2026 ได้นำบทเรียนเชิงลึกจากอุบัติเหตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟุกุชิมะไดอิจิ และประสบการณ์กำกับดูแลทั่วโลกมาปรับปรุงเกณฑ์การวิเคราะห์ เพื่อลดความคลุมเครือในสภาวะวิกฤต
• เกณฑ์ประเมินแบบหลายหน่วยผลิต (Multi-Unit Facilities / SMR Fleets): กำหนดให้กรณีที่เกิดภัยพิบัติภายนอก (เช่น แผ่นดินไหว สึนามิ หรือน้ำท่วมใหญ่) จนส่งผลกระทบต่อเตาปฏิกรณ์หลายเครื่องพร้อมกันในสถานที่เดียวกัน ต้องคิดคำนวณปริมาณการปลดปล่อยสารกัมมันตรังสีรวมสะสมจากทุกหน่วยผลิตเพื่อระบุระดับ INES ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการกำกับดูแลโรงไฟฟ้า SMR แบบ Fleet
• การจำแนก Provisional Rating กับ Final Rating: กำหนดระเบียบการจัดระดับเบื้องต้น (Provisional Rating) ให้ชัดเจนในช่วงที่ข้อมูลสถานการณ์ยังมีความไม่แน่นอนสูง โดยไม่กระทบต่อการปรับระดับขั้นสุดท้าย (Final Rating) เมื่อการสอบสวนทางวิศวกรรมเสร็จสิ้น
• กติกาแยกขาดระหว่าง INES และระบบเตือนภัยฉุกเฉิน (Decoupling INES from Emergency Action): IAEA ย้ำชัดเจนว่า "ระดับ INES เป็นเครื่องมือสื่อสารความรุนแรง ไม่ใช่เกณฑ์ในการสั่งอพยพประชาชน" การตัดสินใจสั่งอพยพ หลบภัยในอาคาร หรือแจกจ่ายยาโพแทสเซียมไอโอไดด์ (KI) ของหน่วยงานกำกับดูแล ต้องอิงตามข้อมูลตรวจวัดปริมาณรังสีจริงในพื้นที่ (Operational Intervention Levels: OILs) และแผนฉุกเฉินทางรังสีแห่งชาติโดยทันที โดยไม่ต้องรอผลการประเมินระดับ INES

3. การขับเคลื่อนและการเตรียมความพร้อมของ สำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.)
ในฐานะหน่วยงานกำกับดูแลหลักภายใต้ พ.ร.บ. พลังงานนิวเคลียร์เพื่อสันติ พ.ศ. 2559 และที่แก้ไขเพิ่มเติม สำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) ได้นำแนวทาง INES 2026 มาบูรณาการเข้ากับกลไกกำกับดูแลของประเทศไทย ดังนี้

1. การแต่งตั้งและพัฒนา INES National Officer: ปส. จัดตั้งทีมงานเจ้าหน้าที่ประเมินความเสี่ยงและผู้ประสานงาน INES แห่งชาติ (INES National Officer) ที่ผ่านการฝึกอบรมการใช้เครื่องมือคำนวณระดับ INES ตามมาตรฐาน IAEA 2026 เพื่อทำหน้าที่ประเมินเหตุการณ์และประสานข้อมูลกับศูนย์สั่งการสากล (IAEA USIE system)
2. การเชื่อมโยงระบบแจ้งเตือนฉุกเฉินกับศูนย์ปฏิบัติการ ปส.: ยกระดับศูนย์ปฏิบัติการรองรับเหตุฉุกเฉินทางนิวเคลียร์และรังสีแห่งชาติ (ปส.) ให้สามารถประเมินระดับ INES เบื้องต้นได้ทันทีเมื่อเกิดเหตุผิดปกติในสถานประกอบการ หรือการขนส่งวัสดุกัมมันตรังสีภายในประเทศ
3. การสร้างมาตรฐานสื่อสารวิกฤตที่โปร่งใส: ปส. มุ่งเน้นการสื่อสารข้อมูลทางรังสีต่อสื่อมวลชนและประชาชนอย่างตรงไปตรงมา แม่นยำ และรวดเร็ว เพื่อป้องกันความตื่นตระหนกจากข้อมูลเท็จ (Fake News) ควบคู่กับการพัฒนาบุคลากร ปส. ให้เป็น Smart Regulator ที่มีความเชี่ยวชาญทั้งด้านเทคนิคและการสื่อสารความเสี่ยง

เลขาธิการ ปส. กล่าวด้วยว่า ความปลอดภัยทางนิวเคลียร์และรังสี ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงมาตรการป้องกันอุบัติเหตุในทางวิศวกรรมเท่านั้น แต่ยังรวมถึง "ศักยภาพในการประเมินและสื่อสารความเสี่ยงอย่างถูกต้อง น่าเชื่อถือ และสอดคล้องกับมาตรฐานสากล" สำนักงานปรมาณูเพื่อสันติ (ปส.) พร้อมบังคับใช้มาตรฐาน INES 2026 เพื่อสร้างรากฐานความปลอดภัยและสร้างความเชื่อมั่นสูงสุดให้แก่ประชาชนและประเทศชาติอย่างยั่งยืน.