สรุปเสวนาร่าง พ.ร.บ. พันธุ์พืชใหม่ กับปม UPOV1991 ภาครัฐยันคุ้มครองเฉพาะพันธุ์พืชใหม่หนุนนวัตกรรม เปิดช่อง ก.ม.ลูกเว้นให้เกษตรกรรายย่อยเก็บเมล็ดพันธุ์พืชไว้ปลูกต่อได้ ตัวแทชาวนาค้านหวั่นต้นทุนเพิ่มกระทบวิถีดั้งเดิม นักเศรษฐศาสตร์แนะดูให้รอบคอบก่อนเข้าร่วม

ประเด็นการปรับปรุงพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 และข้อถกเถียงเรื่องการเข้าร่วมเป็นสมาชิกอนุสัญญาว่าด้วยการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ (UPOV 1991) ได้กลายเป็นหัวข้อร้อนแรงที่ถูกจับตามองอย่างกว้างขวางในวงการเกษตรกรรม ล่าสุด สมาคมสื่อมวลชนเกษตรแห่งประเทศไทย ร่วมกับมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ได้จัดเวทีเสวนาในหัวข้อ “ผ่าร่าง พ.ร.บ. พันธุ์พืชใหม่ : UPOV 1991 ปลดล็อกนวัตกรรม หรือจำกัดสิทธิเกษตรกร?” ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เพื่อเป็นเวทีกลางในการสะท้อนมุมมองและแลกเปลี่ยนข้อมูลอย่างรอบด้านจากทุกภาคส่วน

ที่มาที่ไปของ UPOV 1991

อนุสัญญา UPOV 1991 เป็นข้อตกลงระหว่างประเทศที่ตั้งขึ้นเพื่อคุ้มครอง "ทรัพย์สินทางปัญญาของนักปรับปรุงพันธุ์พืช" (Plant Breeder's Rights) โดยมีเป้าหมายหลักในการกระตุ้นให้เกิดการวิจัยและพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ๆ ในเชิงพาณิชย์ หลักการของอนุสัญญานี้คือการให้สิทธิผูกขาดแก่ผู้พัฒนาพันธุ์พืชในการผลิต ขาย และขยายพันธุ์พืชนั้นๆ อย่างเข้มข้น ซึ่งสำหรับประเทศไทย

ปัจจุบันประเทศไทยใช้ พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ที่ถูกออกแบบมาให้มีความสมดุลระหว่าง "สิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์" และ "สิทธิของเกษตรกร/ชุมชน" แต่หากเราเข้าร่วม UPOV 1991 ไทยจะต้องแก้กฎหมายในประเทศให้เอนเอียงไปทางการคุ้มครองนักลงทุนและบริษัทเมล็ดพันธุ์อย่างเต็มรูปแบบ

ภาครัฐย้ำคุ้มครองเฉพาะ "พันธุ์พืชใหม่" พร้อมเปิดช่องยกเว้นคุ้มครองเกษตรกรรายย่อย

นางสาวธิดากุญ แสนอุดม ผู้อำนวยการกองพัฒนาระบบและรับรองมาตรฐานสินค้าพืช กรมวิชาการเกษตร กล่าวว่า ตัวอนุสัญญา UPOV 1991 บังคับใช้เฉพาะ "พันธุ์พืชใหม่" ที่ผ่านการพิสูจน์ความใหม่และการปรับปรุงพันธุ์แล้วเท่านั้น ไม่ได้ครอบคลุมไปถึงพันธุ์พืชดั้งเดิม พันธุ์พื้นเมือง หรือพันธุ์สาธารณะที่เกษตรกรใช้อยู่เดิม

นอกจากนี้ ในกรอบ UPOV 1991 มาตรา 15 (2) ยังเปิดโอกาสให้แต่ละประเทศใช้อำนาจรัฐออกกฎหมายลำดับรอง หรือ กฎหมายลูก (Farmers' Privilege) ยกเว้นให้เกษตรกรรายย่อยสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์พืชอาหารและความมั่นคงไว้ปลูกต่อในแปลงของตนเองและขายผลผลิตได้ แต่จะไม่อนุญาตให้นำเมล็ดพันธุ์ใหม่ที่มีสิทธิคุ้มครองไปผลิตเพื่อจำหน่ายแข่งทางการค้า

ภาคธุรกิจเมล็ดพันธุ์หนุนยกระดับสิทธิ ชี้กลไกตลาดช่วยถ่วงดุลราคา

ดร.บุญญานาถ นาถวงษ์ นายกสมาคมการค้าเมล็ดพันธุ์ไทย (THASTA) กล่าวอธิบายว่า สนับสนุนให้ปรับปรุง พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืชฯ ให้สอดคล้องกับ UPOV 1991 เพื่อสร้างแรงจูงใจและคุ้มครองนักปรับปรุงพันธุ์ที่ต้องใช้เวลาและงบประมาณวิจัยสูงถึง 8–10 ปีต่อสายพันธุ์ โดยเสนอปรับปรุง 4 ประเด็นสำคัญ ได้แก่ ปรับปรุงนิยามพันธุ์พืชพื้นเมืองทั่วไปให้ชัดเจน, ขยายอายุการคุ้มครองเป็นอย่างน้อย 20 ปี, เพิ่มการคุ้มครองพันธุ์ต้นตอจากการนำไปดัดแปลงดัดแปลงพันธุกรรมเล็กน้อย (EDV) และ ให้คงสิทธิเกษตรกรในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ปลูกเอง โดยเชื่อว่าเสรีภาพของเกษตรกรในการเลือกซื้อพันธุ์จะเป็นตัวถ่วงดุลไม่ให้ราคาเมล็ดพันธุ์สูงเกินจริง

เสียงสะท้อนจากชาวนา คัดค้านผูกติดสัญญานานาชาติ หวั่นกระทบวิถีชีวิตอิสระ

นายปราโมทย์ เจริญศิลป์ นายกสมาคมชาวนาและเกษตรกรไทย แสดงจุดยืนคัดค้านการนำพันธุ์พืชไทยไปผูกติดกับอนุสัญญา UPOV 1991 เนื่องจากเกษตรกรกังวลเรื่องการสูญเสียอิสรภาพในวิถีชีวิตดั้งเดิม ทั้งการเก็บ แลกเปลี่ยน หรือขยายพันธุ์แจกจ่ายเพื่อนบ้าน อีกทั้งยังมีความกังวลในเรื่องการละอองเกสรปลิวมาผสมในแปลงข้างเคียง จนอาจตกเป็นผู้ละเมิดกฎหมายโดยไม่ตั้งใจ อย่างไรก็ตาม เกษตรกรยินดีและเห็นด้วยหากเป็นการปรับปรุง พ.ร.บ. คุ้มครองพันธุ์พืชภายในประเทศให้ทันสมัยขึ้น แต่ไม่ต้องการให้ไปผูกพันกับกรอบข้อตกลงระหว่างประเทศ

นักวิชาการเศรษฐศาสตร์เปิดทางเลือก 3 แพ่ง และบทเรียนจากต่างประเทศ

รองศาสตราจารย์ ดร.อัทธ์ พิศาลวานิช นักวิชาการอิสระด้านเศรษฐศาสตร์การค้าสากล กล่าวเปรียบเทียบทางเลือกของไทยผ่านบทเรียนต่างประเทศ 3 รูปแบบว่า 1.เข้าร่วมเต็มตัว (เช่น เวียดนาม): เกิดพันธุ์พืชใหม่และงานวิจัยเพิ่มขึ้น แต่ราคาเมล็ดพันธุ์ใหม่ที่ได้รับความคุ้มครองปรับตัวสูงขึ้น และส่งผลให้ราคาอาหารบริโภคปรับตัวขึ้นตาม 2.ทางสายกลาง (เช่น อินโดนีเซีย): ยอมรับเงื่อนไขบางส่วนเพื่อประโยชน์การค้า แต่กั๊กการปรับกฎหมายภายใน ซึ่งอาจเกิดปัญหาตามมาในระยะยาว และ 3.ไม่เข้าร่วมแต่ทำ FTA ได้ (เช่น อินเดีย): ใช้ข้อตกลง TRIPS ของ WTO และใช้อำนาจต่อรองในการเจรจา FTA โดยเน้นการระบุและคุ้มครองสิทธิเกษตรกรไว้อย่างเข้มงวด

มีข้อเตือนว่าเมื่อดูบทเรียนเวียดนามที่หลังจากเข้า UPOV 1991 ราคาเมล็ดพันธุ์ใหม่แพงขึ้น ส่งผลกระทบต้นทุนเกษตรกรและดันราคาข้าวบริโภคขึ้นราว 4% ทั้งนี้ มีข้อแนะนำว่าหากไทยจะเข้าร่วม รัฐต้องระบุข้อเว้นสิทธิเกษตรกรให้ชัดเจน และประเมินผลกระทบสุทธิตลอดห่วงโซ่อาหาร

นักวิจัยชี้โอกาสสร้างมูลค่าเพิ่ม (Value Chain) ยกระดับพืชไทยสู่สากล

ศาสตราจารย์ ดร.อภิชาติ วรรณวิจิตร ผู้เชี่ยวชาญด้านการปรับปรุงพันธุ์พืชและพันธุศาสตร์ข้าว กล่าวถึงความสำคัญของการคุ้มครองสิทธิพันธุ์พืชใหม่เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มในระดับสากล โดยยกตัวอย่างการต่อยอดข้าวสรรพสี (Rainbow Rice) และข้าวไรซ์เบอร์รี่ ที่สกัดแปรรูปเป็นโปรตีน ยา และเครื่องสำอาง สร้างมูลค่าได้สูงถึงหลายสิบล้านบาท หากไม่มีระบบคุ้มครองสิทธิสากล สายพันธุ์ไทยอาจถูกต่างชาตินำไปต่อยอดและทำตลาดแข่งจนไทยเสียโอกาส พร้อมเสนอว่ารัฐบาลต้องทุ่มงบประมาณวิจัยพันธุ์พืชสาธารณะอย่างต่อเนื่อง เพื่อสร้างตัวเลือกพันธุ์ที่ดีให้เกษตรกรใช้งานได้โดยไม่ต้องพึ่งพาเอกชนฝ่ายเดียว

เวทีเสวนาในครั้งนี้ไม่ได้มุ่งเน้นการชี้ขาดว่าทางเลือกใดถูกหรือผิด แต่เป็นจุดเริ่มต้นในการชวนคนไทย เกษตรกร และผู้บริโภค ร่วมกันตั้งคำถามและติดตามทิศทางเชิงนโยบายอย่างใกล้ชิด

1.ไทยจะสามารถสร้างสมดุลระหว่างการปกป้องวิถีชีวิตดั้งเดิมของเกษตรกรรากหญ้า กับการส่งเสริมนวัตกรรมพันธุ์พืชใหม่ๆ ได้อย่างลงตัวเพียงใด?
2.ราคาเมล็ดพันธุ์ใหม่ที่มีแนวโน้มสูงขึ้น จะคุ้มค่ากับผลผลิตและมูลค่าเพิ่มที่ได้รับหรือไม่ และรัฐมีมาตรการรองรับเพื่อไม่ให้ส่งผลกระทบต่อราคาอาหารของผู้บริโภคอย่างไร?
3.การเข้าร่วม UPOV 1991 เป็น "เงื่อนไขที่จำเป็น" สำหรับการทำ FTA และการก้าวสู่การเป็น Seed Hub จริง หรือไทยสามารถเลือกใช้บทเรียนแบบอินเดียในการสร้างกฎหมายคุ้มครองเฉพาะ (Sui Generis) เพื่อรักษาอำนาจต่อรองของตนเองได้

ทั้งนี้ ทิศทางของ พ.ร.บ.พันธุ์พืชใหม่ และอนุสัญญา UPOV 1991 จึงเป็นเรื่องสำคัญใกล้ตัวที่ทุกภาคส่วนต้องร่วมกันถกเถียงด้วยข้อมูลข้อเท็จจริง เพื่อหาข้อสรุปที่เกิดประโยชน์สูงสุดต่อเกษตรกรและเศรษฐกิจของประเทศไทยอย่างยั่งยืน.