เครดิตภาพ สอดสร้อยมาลา OneD31

ไม่มีปีไหนในประวัติศาสตร์รัตนโกสินทร์ที่จะเต็มไปด้วยความย้อนแย้งเท่าปี พ.ศ. 2500 เมื่อมหาพิธีฉลอง 25 พุทธศตวรรษอันยิ่งใหญ่ ถูกจัดขึ้นท่ามกลางสมรภูมิการเมืองที่ดุเดือดที่สุด การเลือกตั้งอื้อฉาวที่มีเครื่องบินโปรยใบปลิวเต็มฟากฟ้า และตำนานอันธพาลครองเมืองที่คุโชน ชนวนเหตุสู่รัฐประหารครั้งใหญ่ที่พลิกโฉมหน้าประเทศไทยไปตลอดกาล

ยินดีต้อนรับสู่การย้อนเวลากลับไปสู่ ปี พ.ศ. 2500 ครับ ในฐานะผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์รัตนโกสินทร์ ต้องบอกว่าปีนี้คือ "ปีแห่งจุดเปลี่ยนผ่านครั้งใหญ่" ของทั้งกรุงเทพฯ และประเทศไทย เป็นปีที่กลิ่นอายของโลกยุคเก่าและยุคใหม่มาบรรจบกันอย่างพอดิบพอดี

สภาพบ้านเมืองกรุงเทพฯ ในตอนนั้น กำลังเปลี่ยนจาก "เมืองคูคลอง" ไปสู่ "เมืองแห่งถนนหนทาง" รถสามล้อถีบยังวิ่งกันเต็มเมือง ควบคู่ไปกับรถเมล์นายเลิศ (รถเมล์ขาว) และรถยนต์ยุคคลาสสิก แฟชั่นของผู้คนเริ่มรับอิทธิพลตะวันตกอย่างเต็มที่ ชายใส่เสื้อเชิ้ตพับแขน กางเกงสแล็ก หญิงนุ่งกระโปรงสุ่มสไตล์นิวลุค สะท้อนภาพของเมืองหลวงดั่งเพลง โอ้กรุงเทพฯ เมืองฟ้าอมร สมเป็นนครมหาธานี...

และนี่คือ 3 เหตุการณ์และปรากฏการณ์สำคัญที่พลิกโฉมหน้าประวัติศาสตร์ไทยในปี พ.ศ.2500  

1. งานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ มหาพิธีที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์

ปี พ.ศ. 2500 ถือเป็นกึ่งพุทธกาล (พระพุทธศาสนาเวียนมาครบ 2,500 ปี) รัฐบาลของจอมพล ป. พิบูลสงคราม จึงจัดงานฉลองอย่างมโหฬารเพื่อหวังสร้างกุศลครั้งใหญ่และสร้างความชอบธรรมทางการเมือง งานนี้จัดขึ้นที่ ท้องสนามหลวง และสวนลุมพินี มีผู้คนจากทั่วประเทศหลั่งไหลเข้ามาจนกรุงเทพฯ แน่นขนัด

การซ้อมรำของสร้อยและมาลา ที่เริ่มเจ็บปวดจากอาการป่วย

นี่เป็นการดำเนินเรื่องราวของละคร สอดสร้อยมาลา ช่วงสุดท้ายตอนต้นปี พ.ศ.2500 ที่เล่าว่า แม่ครูมาลา มาตามตัวสร้อยไปรำร่วมกันในงานฉลอง 25 ปี พุทธศตวรรษ และเป็นการร่วมรำกันครั้งสุดท้าย เพราะอาการป่วยมะเร็งกระดูกของมาลากำเริบหนัก ซึ่งทั้ง 2 ก็สามารถผ่านช่วงยากลำบากกลับมาแสดงร่วมกันบนเวทีได้อีกครั้ง   

ภาพละครรำ รจนาและสังข์ทองในร่างเงาะป่า ที่มาลาและสร้อยต้องรำร่วมกัน

มรดกสำคัญจากงานนี้: มีการสร้าง "พุทธมณฑล" ขึ้นที่จังหวัดนครปฐม และมีการจัดสร้าง พระเครื่องฉลอง 25 พุทธศตวรรษ จำนวนหลายล้านองค์ ซึ่งนับเป็นพิธีปลุกเสกที่ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ไทย โดยโยงเอาความเชื่อเรื่อง "ภัยพิบัติกึ่งพุทธกาล" มาทำให้เกิดความร่วมมือร่วมใจของประชาชน

2. รัฐประหาร 16 กันยายน 2500: อวสานจอมพล ป. และจุดเริ่มต้นยุคจอมพล สฤษดิ์

ในทางการเมือง ปี 2500 คือปีที่ดุเดือดที่สุดปีหนึ่ง เริ่มต้นจากการเลือกตั้งในเดือนกุมภาพันธ์ที่ถูกขนานนามว่า "การเลือกตั้งที่สกปรกที่สุดในประวัติศาสตร์" มีการโกงทุกรูปแบบ ทั้งไพ่ไฟ (บัตรปลอม) เวียนเทียน และการใช้กุมารทอง (นักเลง) ไปข่มขู่ประชาชน 

ในช่วงต้นปี พ.ศ.2500 เรื่องราวของสอดสร้อยมาลา มีฉากที่พรรคเสรีมนังคศิลา ของจอมพล ป.พิบูลย์สงคราม มีการโปรยใบปลิวหาเสียงด้วยเครื่องบิน ภาพของเครื่องบินที่บินร่อนโปรยเศษกระดาษใบปลิวหาเสียงลงมาสู่ท้องสนามหลวงและบ้านเรือนคนกรุงในปี 2500 จึงเป็นภาพจำที่ผสมปนเปครับ ด้านหนึ่งมันดูโมเดิร์นน่าตื่นเต้นในสายตาชาวบ้านยุคนั้น แต่อีกด้านหนึ่งมันกลายเป็นหลักฐานเชิงสัญลักษณ์ของการที่รัฐบาลใช้อำนาจเบ็ดเสร็จ ก่อนจะมีการเลือกตั้งในวันที่ วันที่ 26 กุมภาพันธ์ 2500  

เป้าหมายหลักของการตั้งพรรคนี้ขึ้นมา ก็เพื่อส่ง จอมพล ป. พิบูลสงคราม ลงสู้ศึก การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร (ส.ส.) ในวันที่ 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500 โดยหวังจะเปลี่ยนฐานะจากผู้นำทหารมาเป็นผู้นำที่มาจากการเลือกตั้งตามระบอบประชาธิปไตย และในการเลือกตั้งครั้งนั้น ถือเป็นการเลือกตั้งที่สกปรกที่สุด พรรคเสรีมนังคศิลาก็สามารถกวาดที่นั่ง ส.ส. ได้มากที่สุดเป็นอันดับหนึ่ง (ได้ไป 83 ที่นั่ง จากทั้งหมด 160 ที่นั่ง) ชนะพรรคคู่แข่งสำคัญอย่างพรรคประชาธิปัตย์ และทำให้จอมพล ป. ได้กลับมาเป็นนายกรัฐมนตรีอีกครั้ง

ซึ่งในเวลาต่อมา นิสิตนักศึกษาจุฬาฯ และประชาชนทนไม่ไหว พากันเดินขบวนประท้วงครั้งใหญ่จนจอมพล ป. ต้องประกาศสถานการณ์ฉุกเฉิน ความตึงเครียดนี้สิ้นสุดลงเมื่อ จอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ ผู้บัญชาการทหารบกในขณะนั้น ตัดสินใจทำรัฐประหารในวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2500 ขับไล่จอมพล ป. พิบูลสงคราม ออกจากประเทศ ปิดฉากยุคผู้นำคนสำคัญของคณะราษฎร และเปิดฉากยุคเผด็จการทหารเต็มรูปแบบในเวลาต่อมา

3. ตำนาน "2499 อันธพาลครองเมือง" (ที่มาพีคสุดในปี 2500)

แม้ภาพยนตร์จะใช้ชื่อปี 2499 แต่ในแง่ประวัติศาสตร์สังคม เหตุการณ์ปะทะกันครั้งใหญ่ของเหล่านักเลงกุมารสยาม เช่น แดง ไบเล่, ปุ๊ ระเบิดขวด, ดำ เอสโซ่ นั้น เกิดขึ้นและคุโชนอย่างมากในช่วงปี พ.ศ. 2500 โดยในละครสอดสร้อยมาลา ระหว่างที่แม่ครูมาลาไปตามหาสร้อยก็ไปเจอเข้ากับกลุ่มแก๊งอันธพาลในยุคนั้นยกพวกตีกัน วึ่งโชคดีที่พลโทพร้อมกับลุกน้องตามมาเจอและช่วยแอม่ครูมาลากับลูกศิษย์ไวได้ทัน

เนื่องจากความระส่ายระส่ายทางการเมือง ฝ่ายผู้มีอำนาจมักชุบเลี้ยงนักเลงเหล่านี้ไว้เป็นหัวคะแนนและมือไม้ ทำให้อันธพาลครองเมืองกรุงเทพฯ แถวเยาวราช, บางลำพู, และราชดำเนินอย่างแท้จริง ก่อนที่ทั้งหมดจะถูกปราบปรามอย่างเด็ดขาดด้วยมาตรา 17 ในยุคของจอมพล สฤษดิ์หลังจากนั้น

สรุปภาพรวมกรุงเทพฯ พ.ศ. 2500

หากจะอธิบายกรุงเทพฯ ในปีนั้น มันคือเมืองที่ "เช้าทำบุญใหญ่ บ่ายประท้วงการเมือง เย็นหลบกระสุนอันธพาล" เป็นปีที่เต็มไปด้วยความหวังในความเจริญแบบศิวิไลซ์ แต่ก็เป็นจุดเริ่มต้นของระเบียบการเมืองโลกแบบใหม่ (ยุคสงครามเย็น) ที่ไทยก้าวเข้าสู่การเป็นพันธมิตรหลักของสหรัฐอเมริกา ซึ่งส่งผลให้กรุงเทพฯ เติบโตอย่างก้าวกระโดดหลังจากปีนั้นเป็นต้นมา รวมทั้ง เป็นยุคที่ กรุงเทพฯ คือ เมืองฟ้าอมร ผู้คนในเมืองหลวงเสวยสุข และ ได้รับความเจริญจากตะวันตกในยุคสงครามเย็นอยู่ฝ่ายเดียว.