สภาเกษตรกรแห่งชาติ ชี้แจง กมธ.เกษตรและสหกรณ์ ปมอนุสัญญา UPOV 1991 ชูเสียงเกษตรกรกว่า 3.22 แสนคำตอบ ไม่เห็นด้วย 99.56% เสนอชะลอแก้กฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืช เร่งปกป้องสิทธิเมล็ดพันธุ์ไทย เกรงกระทบต้นทุนเมล็ดพันธุ์กลุ่มเกษตรกรรายย่อย

เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายน 2569 ณ อาคารรัฐสภา นายนัยฤทธิ์ จำเล ประธานสภาเกษตรกรแห่งชาติ มอบหมายให้นายประทีป ตระกูลสา สมาชิกสภาเกษตรกรแห่งชาติ ตัวแทนองค์กรเกษตรกรด้านเกษตรกรรมอื่นๆ ประธานคณะกรรมการศึกษาแนวทางการแก้ไขปัญหาผลกระทบจากการเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 สภาเกษตรกรแห่งชาติ และนายเทพ เพียมะลัง สมาชิกสภาเกษตรกรแห่งชาติ ประธานสภาเกษตรกรจังหวัดเพชรบูรณ์ คณะกรรมการศึกษาแนวทางการแก้ไขปัญหาผลกระทบจากการเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 สภาเกษตรกรแห่งชาติ เข้าร่วมประชุมกับคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ สภาผู้แทนราษฎร เพื่อให้ข้อมูล ข้อเท็จจริง และแสดงความคิดเห็นต่อประเด็นสำคัญที่เกี่ยวข้องกับภาคการเกษตรของประเทศ เรื่อง “ความคืบหน้าการดำเนินการเกี่ยวกับอนุสัญญาระหว่างประเทศว่าด้วยการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ฉบับปี 1991 (UPOV 1991)” โดยสภาเกษตรกรแห่งชาติได้สะท้อนข้อห่วงใยของเกษตรกรไทย และเสนอแนวทางการดำเนินงานที่คำนึงถึงผลประโยชน์ของภาคเกษตรกรรมอย่างรอบด้าน

สำหรับการประชุมครั้งนี้สืบเนื่องจากคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ ได้กำหนดพิจารณาความคิดเห็นเกี่ยวกับการดำเนินการตามอนุสัญญา UPOV 1991 เพื่อประกอบการพิจารณาติดตามความคืบหน้าการดำเนินการและผลการเจรจาความตกลงการค้าเสรี (FTA) ระหว่างประเทศไทยกับสหภาพยุโรป (EU) รอบที่ 10 ระหว่างวันที่ 28 กันยายน – 6 ตุลาคม 2569 รวมถึงแนวทางการกำหนดท่าทีของประเทศไทย ข้อผูกพันที่อาจเกิดขึ้น และแนวทางการดำเนินการของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยคณะกรรมาธิการฯ ได้มอบหมายให้สภาเกษตรกรแห่งชาติ แสดงความคิดเห็นและข้อมูลเกี่ยวกับประโยชน์ ผลกระทบ ข้อเสนอแนะ และข้อกังวลต่อการเข้าร่วมอนุสัญญา UPOV 1991 เพื่อประกอบการพิจารณา
ทั้งนี้ สภาเกษตรกรแห่งชาติได้ดำเนินการศึกษาและรวบรวมข้อมูลด้านกฎหมาย นโยบายการเกษตร และข้อคิดเห็นของเกษตรกรเกี่ยวกับ UPOV 1991 อย่างต่อเนื่อง เพื่อให้การพิจารณาตั้งอยู่บนพื้นฐานของข้อเท็จจริงและข้อมูลที่ครอบคลุม โดยเฉพาะความสมดุลระหว่างการส่งเสริมการวิจัยและพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ การคุ้มครองสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์พืช และการรักษาสิทธิของเกษตรกรในการเข้าถึงและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพันธุกรรมพืช

เปิดผลรับฟังความคิดเห็น 322,803 คำตอบ ไม่เห็นด้วย UPOV 1991 ร้อยละ 99.56

ในการให้ข้อมูลต่อคณะกรรมาธิการฯ ผู้แทนสภาเกษตรกรแห่งชาติได้นำเสนอผลการเปิดรับฟังความคิดเห็นเกี่ยวกับ UPOV 1991 ซึ่งมีคำตอบทั้งหมด 322,803 คำตอบ แบ่งเป็น ไม่เห็นด้วย 321,397 คำตอบ คิดเป็นร้อยละ 99.56 เห็นด้วย 1,198 คำตอบ คิดเป็นร้อยละ 0.37 และยังไม่แน่ใจ 208 คำตอบ คิดเป็นร้อยละ 0.06

จากผลการรับฟังความคิดเห็นสะท้อนให้เห็นถึงข้อห่วงใยของผู้เข้าร่วมแสดงความคิดเห็นจำนวนมาก โดยเฉพาะความกังวลว่าการเข้าร่วมอนุสัญญาอาจส่งผลต่อสิทธิในการเก็บรักษาและนำเมล็ดพันธุ์กลับมาใช้เพาะปลูก ตลอดจนการเข้าถึงเมล็ดพันธุ์และต้นทุนการผลิตของเกษตรกร ซึ่งเป็นปัจจัยพื้นฐานสำคัญในการประกอบอาชีพและความมั่นคงทางอาหารของประเทศ

ชี้ 6 ข้อกังวล หวั่นกระทบสิทธิเกษตรกรและการแข่งขันในระบบเมล็ดพันธุ์

สภาเกษตรกรแห่งชาติได้นำเสนอข้อกังวลสำคัญ 6 ประเด็น ได้แก่

1) ข้อจำกัดด้านสิทธิในการเข้าถึงและเก็บรักษาเมล็ดพันธุ์ ซึ่งอาจทำให้ต้นทุนการผลิตของเกษตรกรเพิ่มสูงขึ้น
2) ความเสี่ยงทางกฎหมายที่อาจเกิดขึ้นกับเกษตรกร
3) ความชัดเจนในการร่างข้อกฎหมาย
4) ประชาชนยังสับสนและการขาดความเข้าใจ
5) ความหลากหลายทางชีวภาพหายไป
6) ความกังวลต่อการผูกขาดตลาดเมล็ดพันธุ์ ซึ่งอาจส่งผลให้เกษตรกรและผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อมเสียเปรียบในการแข่งขัน

โดยผู้แทนสภาเกษตรกรแห่งชาติได้เสนอให้ชะลอการแก้ไขพระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ออกไปก่อน เพื่อให้มีการศึกษาผลกระทบและพิจารณารายละเอียดทางกฎหมายอย่างรอบคอบ ควบคู่กับการเร่งดำเนินมาตรการคุ้มครองทรัพยากรพันธุกรรมพืชของประเทศให้มีความชัดเจน

ชู 7 ข้อเสนอเชิงนโยบาย วางรากฐานระบบเมล็ดพันธุ์ไทย

สำหรับข้อเสนอเชิงนโยบายที่นำเสนอต่อคณะกรรมาธิการฯ สภาเกษตรกรแห่งชาติได้ให้ความสำคัญกับ 7 แนวทาง ได้แก่

1. ให้หน่วยงานของรัฐขึ้นทะเบียนพันธุ์พืชพื้นเมืองและพันธุ์พืชป่าเพื่อประโยชน์สาธารณะโดยเร่งด่วน
2. ให้รัฐบาลเป็นหน่วยงานหลักด้านการผลิต การจดสิทธิบัตรและให้เมล็ดพันธุ์เป็นสินค้าควบคุม และบริหารจัดการเมล็ดพันธุ์
3. ให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เป็นแหล่งผลิตเมล็ดพันธุ์ โดยการพัฒนาพันธุ์พืชผ่านศูนย์วิจัยในภูมิภาคเป็นผู้ผลิต
4. ให้สภาเกษตรกรแห่งชาติเป็นหน่วยงานกลางในการรวบรวมข้อเสนอเพื่อปรับปรุง พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช
5. ให้มหาวิทยาลัย และเครือข่ายร่วมวิจัย และให้คำปรึกษา
6. ให้รัฐบาลสนับสนุนงบประมาณด้านการวิจัยและผลิตเมล็ดพันธุ์เพื่อประโยชน์สาธารณะ
7. ควรมีงานวิจัยมารองรับ

สำหรับข้อเสนอเชิงนโยบายมีเป้าหมายให้ประเทศไทยมีระบบบริหารจัดการทรัพยากรพันธุกรรมพืชที่เข้มแข็ง สามารถส่งเสริมการพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ควบคู่กับการคุ้มครองสิทธิของเกษตรกร โดยไม่ทำให้เกษตรกรรายย่อยต้องเผชิญกับภาระต้นทุนหรือข้อจำกัดทางกฎหมายที่ไม่เหมาะสม

ยกกรณีศึกษากะเพรา ความจำเป็นในการพัฒนาระบบวิจัยและคุ้มครองพันธุ์พืช

อีกหนึ่งประเด็นที่สภาเกษตรกรแห่งชาติหยิบยกขึ้นประกอบการพิจารณา คือ กรณีศึกษาการปรับปรุงพันธุ์กะเพรา ที่แสดงให้เห็นว่าประเทศไทยมีศักยภาพจุดแข็งด้านการวิจัยและพัฒนาพันธุ์พืช ทั้งจากมหาวิทยาลัยชั้นนำ นักวิชาการผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง มีห้องปฏิบัติการและศูนย์วิจัยของมหาวิทยาลัย มีคลังเมล็ดพันธุ์ และเครือข่ายนักวิจัยทั้งในและต่างประเทศ แต่ยังมีข้อจำกัดด้านงบประมาณสนับสนุนจากภาครัฐ มหาวิทยาลัยต้องรับงานเอกชนเพื่อหางบประมาณ มหาวิทยาลัยขาดบุคลากรประจำห้องปฏิบัติการ และขาดข้อมูลจากสถานการณ์จริงระหว่างการวิจัย การอนุรักษ์ และการพัฒนา

แสดงให้เห็นว่า ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่ที่การพัฒนาพันธุ์พืชใหม่ หรือการคุ้มครองสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์พืชเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การออกแบบกติกาและการสนับสนุนงานวิจัยให้เกิดความเป็นธรรม และ UPOV 1991 ให้สิทธิผู้ปรับปรับปรุงพันธุ์เข้มขึ้น จึงต้องมีฐานข้อมูลพันธุ์พื้นเมือง และงานวิจัยสาธารณะรับรอง และบทเรียนจากกรณีกะเพราคือต้องอาศัยความร่วมมือจากภาครัฐ มหาวิทยาลัย เอกชน ต้องมีกติกาแบ่งปันผลประโยชน์ที่โปร่งใส พันธุ์พื้นเมืองต้องได้รับการสำรวจและขึ้นทะเบียนเป็นฐานประโยชน์สาธารณะ และงบประมาณการวิจัยจากภาครัฐคือเงื่อนไขของความเป็นอิสระทางวิชาการ

ทั้งนี้ สภาเกษตรกรแห่งชาติเห็นว่า การพิจารณาเข้าร่วม UPOV 1991 เป็นประเด็นสำคัญที่มีความละเอียดอ่อนและเกี่ยวข้องกับหลายมิติ ทั้งข้อผูกพันทางการค้าระหว่างประเทศ การคุ้มครองทรัพย์สินทางปัญญา การวิจัยและพัฒนาพันธุ์พืช สิทธิของเกษตรกร และความมั่นคงด้านทรัพยากรพันธุกรรมพืชของประเทศ จึงจำเป็นต้องมีการศึกษาข้อมูลอย่างรอบด้าน และเปิดโอกาสให้ภาคส่วนที่เกี่ยวข้องมีส่วนร่วมในการกำหนดแนวทางที่เหมาะสม

การนำเสนอข้อคิดเห็นต่อคณะกรรมาธิการการเกษตรและสหกรณ์ในครั้งนี้ จึงเป็นส่วนหนึ่งของการทำหน้าที่ของสภาเกษตรกรแห่งชาติในการสะท้อนเสียงและความต้องการของเกษตรกรเข้าสู่กระบวนการพิจารณานโยบายและกฎหมาย เพื่อให้การกำหนดท่าทีของประเทศไทยต่อ UPOV 1991 มีข้อมูลประกอบที่ครบถ้วน คำนึงถึงผลกระทบระยะยาว และรักษาสมดุลระหว่างการพัฒนานวัตกรรมทางการเกษตรกับการคุ้มครองสิทธิของเกษตรกรไทยอย่างเป็นธรรมและยั่งยืน.