ความแปรปรวนของสภาพอากาศที่ทั่วโลกกำลังเผชิญ อุณหภูมิสูง พายุรุนแรง ภัยแล้ง ทะเลร้อนและสูงขึ้น สิ่งมีชีวิตสูญพันธุ์ สาเหตุไม่ได้เกิดจากการปล่อยก๊าซเรือนกระจกอย่างเดียว แต่ยังมีปัจจัยอื่นๆ ร่วมด้วย งานวิจัยวารสารระดับโลก The Guardian (2026) ระบุว่า การเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิพื้นทะเลเพียง 0.1 องศาเซลเซียส ส่งผลให้ประชากรปลาลดลงถึง 7.2 % บางพื้นที่เผชิญการลดลงของมวลชีวภาพสูงสุดถึง 19.8 % และปลาทูไทยก็ยากจะหลีกเลี่ยงชะตากรรมดังกล่าว

“น้ำพริกปลาทู คืออาหารยอดนิยมชนิดหนึ่งของคนไทยที่อยู่ในสำรับ ซึ่งทุกคนต่างคุ้นเคยดี แม้ที่ผ่านมาปริมาณปลาทูไทยที่ชาวประมงจับได้จะลดลง แต่ความต้องการบริโภคปลาทูกลับไม่เคยลดลงเลย”

ในทางกลับกัน “ปริมาณ” ปลาทูไทย ที่เราจับได้ ใน “อ่าวไทย” หรือ “อันดามัน” ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา กลับ ลดลงอย่างต่อเนื่อง จน“กรมประมง” ต้อง “ปิดอ่าว” เพื่อเปิดโอกาสให้แม่ปลาทูได้กลับมาวางไข่อีกครั้ง จึงทำให้สถิติการจับปลาทูในช่วงหลายปีหลังเริ่มดีขึ้น แต่ก็ยังไม่เทียบเท่าเมื่อหลายสิบปีก่อน

อย่างไรก็ตาม หากย้อนกลับไปดูรายงาน “สถิติการประมงแห่งประเทศไทย” ในปี 2568 พบข้อสังเกตที่น่าสนใจ คือ สถิติการจับปลาทูลดลงกว่า 40% เมื่อเทียบกับปี 2567

ดร.อัครพงษ์ สวัสดิพงษ์ นักวิจัยประจำภาควิชาพันธุศาสตร์ อดีตอาจารย์คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ที่เคยติดตามเรื่องวิกฤตปลาทู อธิบายว่า ที่ผ่านมา สถิติปลาทูมันลดลงมาเรื่อยๆ ตั้งแต่ปี 2557 แม้ที่ผ่านมากรมประมงจะมีความพยายามในการฟื้นฟู แต่ถึงวันนี้ผลผลิตที่ได้ยังไม่เหมือนเดิม

นอกจากนี้ หากนำข้อมูลปี 2567 มาเปรียบเทียบกับปี 2568 พบว่า ผลผลิตกลับลดลงกว่า 40% จาก 5.7 หมื่นตัน ในปีก่อนหนหน้านั้น คือ เหลือเพียง 3.1 หมื่นตัน ซึ่งยังไม่สามารถหาคำอธิบายได้ว่าจากปัจจัยใด ขณะเดียวกัน เมื่อผลผลิตลดลง แต่ราคาปลาทูกลับไม่ได้เพิ่มสูงขึ้นมาก หรือเพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อย ประมาณ 10% จากราคาเฉลี่ยกิโลกรัม 75.2 บาท เป็นกิโลกรัมละ 79.6 บาท ทั้งที่จำนวนเรือที่ออกหาปลา และการลงแรงจับก็ยังคงใกล้เคียงกัน

“ตอนแรก ผมเข้าใจว่า มันเกิดจากปัญหาสงครามหรือไม่ ที่ส่งผลต่อราคาน้ำมัน ต้นทุนในการออกเรือ แต่เมื่อนำข้อมูลมาเปรียบเทียบ สงครามมันเกิดในปีนี้ และไม่น่าจะเกี่ยว ถึงราคาน้ำมันแพง แต่ผลผลิตหายไปเกือบครึ่งก็ไม่น่าจะเป็นไปได้”

ดร.อัครพงษ์ สวัสดิพงษ์

แหล่งอาศัยของปลาทู มักจะพบมากในอ่าวไทยและฝั่งทะเลอันดามันแถบอ่าวพังงา และพบมากที่สุดในอ่าวไทยฝั่งตะวันออกและตะวันตก ซึ่งจับได้ตลอดทั้งปี ด้านจังหวัดสมุทรสงคราม สมุทรสาคร และเพชรบุรี

“โดยภาพรวมแล้ว ปลาเหล่านี้ก็ยังอาศัยส่วนมากในอ่าวไทย ที่สำคัญ คือ “ปลาทู” สำหรับเพื่อนบ้านเรา เขาก็ไม่นิยม
โดยประเทศกัมพูชา เขากินกั๊งกับปู ขณะที่เวียดนามก็กินปลากะตัก มีแต่คนไทยเท่านั้น ที่กินมากมาย จนไม่พอ จึงต้องนำเข้ามา”

คนไทยกิน “ปลาทู” มากน้อยแค่ไหน..?

วิกฤตปลาทู “เหลือน้อยลง” ทำให้ “จำเป็น” ต้องมีการนำเข้าปลาทูมากขึ้น และจากข้อมูลโครงการปลาทูคู่ครัวไทย ของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งรวบรวมข้อมูลจากกรมประมง ระบุว่า ตั้งแต่ปี 2558 ปริมาณการจับปลาทูในไทยลดลงราว 90% และปลาทูที่เห็นตามตลาดปัจจุบันเป็นปลานำเข้า แหล่งนำเข้าสำคัญมีราว 10 ประเทศ ได้แก่ อินโดนีเซีย อินเดีย เมียนมา จีน ปากีสถาน โอมาน มาเลเซีย เยเมน เวียดนาม และอิหร่าน

ทั้งนี้มีข้อมูลระบุว่าความต้องการบริโภคปลาทูในประเทศอยู่ที่ราวปีละ 3 แสนตัน จึงต้องนำเข้าจำนวนมาก อย่างไรก็ตาม จากการตรวจสอบข้อมูลล่าสุดย้อนหลัง 3 ปี พบว่า มีการนำเข้าปลาทู หรือปลาทูสั้น และปลาทูลัง รวมกันปีละมากกว่า 1.5 แสนตัน

โดยในปี 2566 นำเข้าปลาทูสั้น 9,533.83 ตัน ปลาทูลัง 150,815.94 ตัน รวม 160,349.76 ตัน คิดเป็นมูลค่า 7,911.49 ล้านบาท
ปี 2567 นำเข้าปลาทูสั้น 33,325.72 ตัน ปลาทูลัง 160,386.95 ตัน รวม 193,712.67 ตัน คิดเป็นมูลค่า 9,937.60 ล้านบาท
ปี 2568 นำเข้าปลาทูสั้น 29,122.68 ตัน ปลาทูลัง 142,272.48 ตัน รวม 171,395.15 ตัน คิดเป็นมูลค่า 8,408.52 ล้านบาท

ทั้งนี้ “ปลาทูลัง” ถือเป็นทางเลือกหนึ่ง ในการนำมานึ่งขายแทนปลาทูสั้นด้วย

ทำประมงเกินขนาด “จับสัตว์น้ำวัยอ่อน” วิกฤตปลาทูไทย

นายปิยะ เทศแย้ม นายกสมาคมประมงพื้นบ้านแห่งประเทศไทย ที่เคยออกมาเรียกร้อง #น้ำพริกปลาทู ให้ข้อมูลว่า เมื่อ 30-40 ปีที่แล้ว เป็นช่วงที่ทะเลยังมีความอุดมสมบูรณ์ และมีปลาทูอยู่ในอ่าวไทยจำนวนมาก ต่อมาปี 2558-2564 ถือว่า เป็นช่วงวิกฤต โดยปลาทูจำนวนมากหายไปจากท้องทะเลไทย

“สาเหตุที่หายไป พบว่า เกิดจาก “สัตว์น้ำวัยอ่อน” ถูกจับมากเกินไป นี่คือปัจจัยหลักจริงๆ ส่วนเรื่องอื่นๆ เช่น น้ำเสีย ปลาตาย หรือภาวะโลกร้อนกลับเป็นเรื่องรองลงมา แต่สิ่งที่น่าตกใจ คือ จำนวนสัตว์น้ำที่เราจับได้ต่อปี ราว 1.2 ล้านตัน เป็นสัตว์น้ำวัยอ่อน ถึง 4 แสนตัน”

โดยหลังเริ่มมีการบังคับใช้ พ.ร.ก.ประมง 2558 และมีสมุดบันทึกข้อมูลประจำวัน (Logbook) จึงทำให้ทราบว่า สัตว์น้ำวัยอ่อนที่ถูกจับมาด้วย คือ ปลาทู และปูม้า ซึ่งเป็นสัตว์เศรษฐกิจ ที่ส่งผลกระทบต่อชีวิตประจำวันโดยรวม

หากแยกชนิดเครื่องมือประมง บางประเภทสามารถจับได้มากถึง 90% ด้วยซ้ำ โดยเฉพาะที่จับปลากะตัก จับได้ถึง 1.2 แสนตัน

ปิดอ่าวไทยอนุบาล“สัตว์น้ำวัยอ่อน” แก้ปัญหาไม่ตรงจุด

สำหรับประเด็นที่รัฐบาลนำมาใช้ แล้วได้ผลในระดับหนึ่ง มีหลายมาตรการ โดยเฉพาะการปิดอ่าวเป็นเขต, ระบบ Logbook และการติดตามเรือ

นายปิยะ มองว่า หลายๆ เรื่องที่ทำนั้นเป็นสิ่งดี โดยเฉพาะระบบติดตามเรือ มีการกำหนดไม่ให้เรือขนาดใหญ่เข้าพื้นที่ทะเลชายฝั่ง นอกจากนี้ การติดตามเรือก็สามารถป้องกันในฤดูกาลห้ามจับถือว่าสำคัญ แต่รัฐต้องตระหนักและให้ความสำคัญมากที่สุด คือการแก้ปัญหาการจับสัตว์น้ำวัยอ่อน ด้วยการใช้อวนตาถี่ อวนตาถี่ 0.6 ซม. (6 มม.) ในอุตสาหกรรมปลากะตัก

“เราไม่ควรปล่อยให้คนที่ได้รับใบอนุญาตจับปลากะตัก สามารถจับสัตว์น้ำได้ทุกอย่าง สิ่งที่เกิดขึ้นจำเป็นต้องสะท้อนปัญหาให้ได้รับการแก้ไข ที่เลวร้ายคือ เวลานี้ จะมีการอนุญาตปลดล็อกมาตรา 69 (วรรคสอง) เรือล้อมปั่นไฟด้วยอวนตาถี่เวลากลางคืน (เรือจับปลากะตัก มีจำนวน 175 ลำ)

นายปิยะ ย้ำว่า เรื่องนี้ถูกห้ามมากว่า 30 ปี งานวิจัยที่ผ่านมา ก็ห้ามอวนที่ต่ำกว่า 2.5 ซม. ทำประมงเวลากลางคืนโดยเด็ดขาด แต่พอมีการแก้กฎหมาย ที่จะอนุญาตให้ใช้ได้ในเวลากลางคืน ในระยะ 12 ไมล์ทะเลจากชายฝั่ง ซึ่งมีข้อถกเถียงกันมาตลอด และในฐานะนายกสมาคมชาวประมงพื้นบ้านก็ขอคัดค้าน หากเป็นเรื่องดีจริงๆ ก็ต้องอนุญาตให้กับเรือ 6 หมื่นลำด้วย ไม่ใช่อนุญาตให้ 175 ลำ ในอดีตเคยจับปลาทูจับได้มากสุดถึง 1.4 แสนตัน เวลานี้เหลือ 3 หมื่นตัน ทำไมไม่เร่งแก้ไข แต่ในขณะที่ “ปลากะตัก” จับได้ถึง 1.2 แสนตัน ทำไมต้องดิ้นรน อนุญาตให้จับเพิ่มอีก ทั้งที่ทำกลางวันก็ได้

ที่สำคัญ คือ การจับปลากลางวันนั้น แตกต่างกับกลางคืน เพราะกลางวันไม่ได้ใช้ไฟปั่น ทำให้ปลาชนิดอื่นไม่เข้ามา ดังนั้น เชื่อว่า หากมีการอนุญาตให้จับกลางคืน มีการปั่นไฟ ผลกระทบที่ตามมาจะเลวร้ายมากกว่า เพราะการใช้อวนตาถี่จะทำให้จับปลาชนิดอื่นเพิ่ม 25-50%

กฎหมายประมงไทย ลอกรูปแบบ ไร้มาตรการบังคับใช้

นายปิยะ บอกว่า ในกฎหมาย พ.ร.บ.ประมง 2558 นั้น ไปลอกระบบของ EU มาเลย สิ่งที่แตกต่างคือ “ไทย” เลือกลอก “รูปแบบ” แต่ไม่เอาวิธีการใช้มา เช่น ในยุโรป เขาดูที่พันธุ์ปลา ว่าในทะเลนั้น มีประมาณกี่ตัน ปลาชนิดหนึ่งมี 10 ตัน จับได้เพียง 7 ตัน ต้องเก็บเป็นพ่อแม่พันธุ์อีก 3 ตัน เรือลำไหนได้ใบอนุญาต ก็จะต้องจด Logbook ว่าจับได้เท่าไหร่ใน 1 ปี ถ้าก่อน 6 เดือน แล้วจับได้ 7 ตัน แล้วก็ต้องหยุด

แต่ประเทศไทย ใช้ระบบโควต้า แต่ใช้ระบบโควต้าเป็นวัน คำถาม เราจะรู้ได้อย่างไรว่า จับปลาได้ไปแล้วกี่ตัน สมมติว่าได้โควต้า 200 วัน แล้วมาคิดทีเดียวปลายปี แต่ถึงเวลาบอกว่า “สัตว์น้ำในประเทศไทย” มี 1.5 ล้านตัน?

มาตรฐานไทย เขียนบอกว่าห้ามจับเกิน 1.5 ล้านตัน แต่ถึงเวลาเขียนว่า จับได้ 1.4 ล้านตัน ยังถือว่าไม่ over fishing คำถามคือ Logbook ที่เราใช้มาตั้งแต่ปี 2558 เคย over fishing บ้างไหม...

นี่คือปัญหาของประเทศไทย คือ เอารูปแบบมา แต่ไม่เอาวิธีการมาใช้

เปรียบเทียบ หน่วยวัดโควต้า ระหว่างไทย และ EU

EU : TAC (Total Allowable Catch) วัดเป็น ตัน/จำนวนตัว ต่อชนิดสัตว์น้ำ

ไทย : โควต้า คำนวณจาก MSY รวม แต่แปลงมาบังคับใช้จริงเป็น "จำนวนวันทำการประมง" ต่อเรือ (เช่น 220-240 วัน/ปี) ไม่ได้กำหนดเพดานน้ำหนักจับต่อชนิดสัตว์น้ำโดยตรง

โลกร้อน “แพลงก์ตอนบูม” น้ำทะเลเดือด

ปัญหาโลกร้อน ส่งผลกระทบอย่างไรกับ “ปลาทู” นายสนธิ คชวัชร ผู้ทรงคุณวุฒิด้าน สิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ชมรมนักวิชาการสิ่งแวดล้อมไทย กล่าวว่า การเข้ามาของภาวะเอลนีโญ (El Niño) ทำให้กระแสน้ำทะเลทั่วโลกรวมถึงอ่าวไทยมีอุณหภูมิสูงขึ้นกว่าปกติราว 2 องศาเซลเซียส เมื่อน้ำทะเลร้อนขึ้น ความสามารถในการละลายของออกซิเจนในน้ำจะลดลง ส่งผลให้สภาวะแวดล้อมไม่เอื้ออำนวยต่อการวางไข่และการเจริญเติบโตของปลาทู ทำให้วงจรชีวิตของปลาทูและสัตว์น้ำอื่นๆ ต้องสะดุดลง

“แพลงก์ตอนบลูม” เป็นปรากฏการณ์ที่แพลงก์ตอนในทะเลมีจำนวนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ทำให้ผิวน้ำทะเลเปลี่ยนสี และในช่วงเวลากลางคืนอาจเกิดการเรืองแสงเป็นสีต่างๆ อย่างสวยงาม เช่น สีเขียว สีฟ้า หรือสีแดง เป็นต้น แต่รู้หรือไม่? ภายใต้แสงที่สวยงามที่ปรากฏบนผิวน้ำทะเล “อันตราย” กว่าที่คิด

ปรากฏการณ์น้ำทะเลเปลี่ยนสี หรือ “ปรากฏการณ์ขี้ปลาวาฬเกิดจากการเพิ่มขึ้นของจำนวนกลุ่มสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจนเกิดการสะสมลอยตัวอยู่บนผิวน้ำ โดยกลุ่มสิ่งมีชีวิตเหล่านี้เป็นได้ทั้งพืชและสัตว์ เมื่อมีจำนวนเพิ่มขึ้นอย่างหนาแน่นจะส่งผลให้สีผิวน้ำเกิดเปลี่ยนแปลง ซึ่งสีที่สามารถมองเห็นได้จะแตกต่างตามชนิดและองค์ประกอบของสิ่งมีชีวิต ซึ่งเกิดขึ้นได้ทั้งน้ำจืดและน้ำเค็ม มักพบในช่วงฤดูฝนบริเวณชายฝั่งทะเล

ปัจจัยสภาพแวดล้อมเอื้อต่อการเติบโตของแพลงก์ตอนเกิดขึ้นจากหลายปัจจัย ทั้ง อุณหภูมิผิวน้ำที่สูง กระแสน้ำค่อนข้างสงบ และปริมาณสารอาหารในน้ำ เช่น ฟอสฟอรัส ซึ่งเป็นสารอาหารสำคัญต่อการเติบโตของแพลงก์ตอน เมื่อปัจจัยเหล่านี้เกิดขึ้นร่วมกัน แพลงก์ตอนบางชนิดจึงเพิ่มจำนวนอย่างรวดเร็ว

การเพิ่มของแพลงก์ตอนยังส่งผลให้ปริมาณออกซิเจนในน้ำลดลง โดยเฉพาะเมื่อแพลงก์ตอนตายและเกิดการย่อยสลาย ซึ่งส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตใต้ทะเล รวมถึงหากสัตว์ทะเลกินแพลงก์ตอนบางชนิดที่มีพิษเข้าไป อาจได้รับสารพิษสะสมและทำให้ตายได้ รวมถึงอาจจะส่งผลกระทบต่อคนตามลำดับห่วงโซ่อาหารได้

ดร.อัครพงษ์ อธิบายว่า ปัญหาเรื่องโลกร้อน อาจไม่ได้ส่งผลกระทบกับปลาทูโดยตรง แต่สะเทือนกับแหล่งอาหารมากกว่า โดยเฉพาะมันทำให้เกิดแพลงก์ตอนบูม แพลงก์ตอนเกิดเยอะ แล้วมันก็ตาย ในขณะที่ปลาทูนั้น มันก็มีวงจรการเกิดของมัน หากแพลงก์ตอนมันเกิดไม่ตรงเดือนที่มันวางไข่ เมื่อไม่มีอาหาร มันตายได้เช่นกัน

ถามว่าอัตราการตายจะเป็นอย่างไร ดร.อัครพงษ์ บอกว่า “เยอะ ยกตัวอย่าง หากแพลงก์ตอนบูมก่อนที่ลูกปลาทูจะเกิด โอกาสปลาทูเหล่านั้นจะตายถึง 50%

ดร.สิริธร ก้งเส้ง

ขณะที่ ดร.สิริธร ก้งเส้ง อาจารย์ภาควิชาพันธุศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ ม.เกษตรศาสตร์ ที่ทำวิจัยในหัวข้อ “ความเสถียรและความหลากหลายทางพันธุกรรม การไหลเวียนของยีนปลาทูในทะเลอ่าวไทย” เผยว่า งานวิจัยของเรา คือ การหา “ความหลากหลายของพันธุกรรม” ของปลาทู

ดร.สิริธร อธิบายว่า ที่ผ่านมาผลผลิตปลาทูมันลดลงในช่วงหลายปีก่อน ก่อนจะมีการ “ปิดอ่าว” และใช้มาตรการต่างๆ ของภาครัฐ สิ่งที่ทำ คือ “ความหลากหลาย” ของ DNA จะตอบคำถามว่า พันธุ์ปลามีโอกาส “ล่มสลาย” หรือไม่ แต่เมื่อเราเก็บตัวอย่าง DNA มาแล้ว พบว่า “ความหลากหลาย” ทางพันธุกรรม ไม่แตกต่างจากเดิมนัก และ “ไม่ล่มสลาย” เพียงแต่ที่ผ่านมา ผลผลิตมันลดลงมาก เนื่องจากการทำประมงเกินขนาด และการจับสัตว์น้ำวัยอ่อน

สำหรับประเด็นที่เกี่ยวกับโลกร้อนกับการย้ายถิ่นฐานของ “ปลาทู” นั้น อาจารย์สิริธร บอกว่า จากงานวิจัยพบว่า “ปลาทู” ซึ่งเป็นปลาผิวน้ำ จะมีการอพยพย้ายถิ่นระหว่างแหล่งวางไข่ และแหล่งอาหาร

โดยมีแหล่งวางไข่ 5 แห่ง ในอ่าวไทย ได้แก่ ตราด, สมุทรสงคราม, ประจวบคีรีขันธ์, สุราษฎร์ธานี และปัตตานี วงจรการเติบโตในอ่าวไทย คือ เมื่อลูกปลาทูฟักตัวและเติบโตเป็นปลาวัยรุ่น มักจะอพยพย้ายถิ่นจากแหล่งวางไข่ทางตอนใต้และตอนกลาง เช่น สุราษฎร์ธานี และปัตตานี ขึ้นไปหาอาหารและสะสมไขมันในพื้นที่อ่าวไทยตอนใน คือ อ่าวรูปตัว ก เช่น สมุทรสงคราม ซึ่งมีความอุดมสมบูรณ์ของแพลงก์ตอนสูง เมื่อปลาทูเติบโตสมบูรณ์เพศ จะอพยพย้ายถิ่นกลับไปยังแหล่งกำเนิดเดิมเพื่อวางไข่และแพร่พันธุ์

จากงานวิจัยพบว่า ประชากรสมุทรสงคราม (SKM) มีลักษณะเป็นกลุ่มประจำถิ่น (Sedentary) เป็นการค้ำจุนมวลชีวภาพผลจับหลักในอ่าวไทยตอนใน ในขณะที่ประชากรสุราษฎร์ธานี (SNI) และปัตตานี (PTN) มีพฤติกรรมการอพยพย้ายถิ่นระยะไกลอย่างชัดเจน

ในขณะที่ผลจากภาวะโลกร้อนนั้น ส่งผลต่อการย้ายถิ่น และการถ่ายเทยีน (Rising SST & Gene Flow) ในงานวิจัยของ ดร.สิริธร ชี้ว่า อัตราการอพยพย้ายถิ่นปะปนสูงขึ้น 67.1%: การเพิ่มขึ้นของอุณหภูมิผิวน้ำทะเล (SST) ในอ่าวไทย จากเฉลี่ย 28.6 °C ในปี พ.ศ. 2543 เป็น 29.3 °C ในปี พ.ศ. 2566 ร่วมกับมวลชีวภาพประชากรปลาที่เบาบางลง ได้กระตุ้นให้อัตราการอพยพย้ายถิ่นปะปนระหว่างประชากร (Inter-population Gene Flow / Immigration Rate) เพิ่มสูงขึ้นถึง 67.1% เมื่อเทียบกับในอดีต

การย้ายถิ่นปะปนที่เพิ่มขึ้นนี้ช่วยเชื่อมโยงพันธุกรรมของปลาทูแต่ละแหล่งเข้าด้วยกัน ทำหน้าที่เป็น "กันชนธรรมชาติ" ที่ช่วยรักษาระดับความหลากหลายทางพันธุกรรมให้ยังคงเสถียร ไม่สูญเสียไปแม้จะเผชิญสภาวะการทำประมงหนัก

ดร.สิริธร อธิบายว่า “ผลของน้ำทะเลร้อนขึ้น ทำให้กระตุ้นอัตราเมแทบอลิซึมของปลา ทำให้ปลาว่ายน้ำชอนไชและเกิดการอพยพย้ายถิ่นปะปนกันมากขึ้น น้ำร้อนขึ้น ก็เหมือนคนได้กาแฟ คือ จะทำให้คึกคักขึ้น ปลาเลยว่ายน้ำมากขึ้น จึงมีการอพยพสูงผิดปกติ”

ส่วนหนึ่งที่ปลาทูยังไม่ถึงการล่มสลาย เพราะปลาเหล่านี้มีการว่ายข้ามไป-มา ระหว่างมาเลเซีย กัมพูชา และไทย ประเทศเพื่อนบ้านอย่างกัมพูชาและมาเลเซียไม่ได้นิยมบริโภคปลาทูเป็นหลักเท่ากับประเทศไทย ทำให้ทรัพยากรปลาทูในเขตน่านน้ำเพื่อนบ้านยังคงมีความอุดมสมบูรณ์ และปลาทูจากน่านน้ำเพื่อนบ้านได้อพยพย้ายถิ่นเข้ามาเติมเต็มในเขตน่านน้ำไทย

ทางออกปิดอ่าว “พลิกฟื้น “ปลาทูไทย”

นายปิยะ กล่าวว่า ในฐานะประมงพื้นบ้าน ยอมรับว่า ปัญหาเรื่องปลาทูมีมาก โดยเฉพาะก่อนปี 2564 แต่ภายหลัง เริ่มมีการควบคุมก็ทำให้จำนวน “ปลาทู” เพิ่มขึ้น ดีขึ้น จับได้ตัวใหญ่ขึ้น โดยเฉพาะในพื้นที่ชุมพร และอ่าวตัว ก.

ถามว่าดีขึ้นผิดหูผิดตาหรือไม่ คำตอบ คือไม่ใช่ เพียงแต่ฟื้นตัว โดยเฉพาะ “พื้นที่ที่มีการปิดอ่าว”

ในส่วน “ขนาดตัว” ใหญ่ขึ้นไหม ก็ยังเทียบ 40 ปีก่อนไม่ได้ เมื่อก่อน 3 ตัว 1 กิโลกรัม (ยาว 20 ซม.) ทุกวันนี้ 5-6 ตัว 1 กิโลกรัม (ยาว 17-18 ซม.) เจอน้อย ส่วนมากจะอยู่ที่ 10-14 ตัวต่อกิโลกรัม

“มีคนชอบพูดว่า “ปลาอ่าวไทย” ไม่มีตัวใหญ่… ความจริงไม่ใช่ครับ ไม่มีโอกาสได้โต!”

นายปิยะ กล่าวว่า อยากเสนอให้กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ยึดวิธีการใช้เดียวกับประเทศที่ประสบความสำเร็จ ไม่ใช่เอาแต่รูปแบบ แต่ต้องเอาวิธีการมาด้วย สิ่งสำคัญ คือ การบังคับใช้กฎหมาย การกำหนดขนาดพันธุ์สัตว์น้ำ และการกำหนดโควต้า ทำให้เป็นระบบเป็นกิโลกรัมให้ได้”

“กรณีแพลงก์ตอนบูมนั้น ถามว่ามีผลไหม ก็มีผล แต่ส่วนตัวมองว่า “ระบบทะเล” มีการฟื้นฟูตัวเองเร็วมาก ฉะนั้น แม้จะเจอภาวะโลกร้อนเพียงใด ถ้ามีโอกาสได้วางไข่ มันก็จะทดแทนรุ่นสู่รุ่น โลกจะร้อนขนาดไหน มันก็ไม่สูญพันธุ์ ยกเว้นสูญพันธุ์ในน้ำมือมนุษย์”นายปิยะ กล่าวทิ้งท้าย

ขณะที่ ดร.อัครพงษ์ และ ดร.สิริธร ให้ข้อเสนอที่สอดคล้องกัน 4 ข้อ คือ

1. การปรับมาตรการปิดอ่าวแบบยืดหยุ่น (Adaptive Management)

ที่ผ่านมา กรมประมงได้มีการประกาศปิดอ่าวแบบตายตัว เช่น กรมประมงมีการปิดอ่าวแบบ 2 ช่วง คือ ช่วง ที่แม่ปลาทูพร้อมวางไข่ แต่ปรากฏว่า ผลกระทบจากสภาวะโลกร้อนและสภาพอากาศผันผวน ทำให้อุณหภูมิน้ำทะเลเปลี่ยน ส่งผลให้ช่วงเวลาสุกแก่ของไข่และพีคการวางไข่ของปลาทูขยับเลื่อน ไม่ตรงกับเดือนในปฏิทินเดิม เมื่อเปิดอ่าวตามวันในประกาศ ปรากฏว่าปลาทูสมบูรณ์เพศเกือบ 50% ที่มีไข่แก่พร้อมวางไข่กลับถูกจับไปทันที ส่งผลให้พ่อแม่พันธุ์ไม่มีโอกาสแพร่พันธุ์

จึงเสนอให้กรมประมงนำข้อมูลการสุ่มตรวจความสมบูรณ์เพศของปลาทูที่มีการเก็บสถิติอยู่แล้วทั้งปี มาใช้ปรับวันปิด-เปิดอ่าวอย่างยืดหยุ่น เช่น เลื่อนวันปิดอ่าวออกไปอีก 1–2 สัปดาห์ ให้ตรงกับช่วงเวลาที่ปลาทูมีไข่แก่เต็มที่จริงในแต่ละปี

2. การขยายพื้นที่ปิดอ่าวไปยังโซนจังหวัดปัตตานี 

มาตรการปิดอ่าวไทยเพื่ออนุรักษ์พ่อแม่พันธุ์ครอบคลุมเฉพาะอ่าวไทยตอนกลาง (สุราษฎร์ธานี ชุมพร ประจวบคีรีขันธ์) และอ่าวไทยตอนใน (อ่าวรูปตัว ก) แต่พื้นที่ทางตอนใต้บริเวณปัตตานีกลับไม่เคยมีมาตรการปิดอ่าวคุ้มครอง

แต่ในงานวิจัย DNA ชี้ว่า ประชากรปลาทูปัตตานี (PTN) เป็น "แหล่งกำเนิดหลัก" (Source Population) เช่นกัน ที่ลูกปลาจะอพยพย้ายถิ่นขึ้นไปเติบโตและกลายเป็นผลจับหลักในอ่าวไทยตอนบน

ดังนั้น จึงอยากให้กรมประมงเพิ่มมาตรการปิดอ่าวบริเวณน่านน้ำปัตตานี เพื่อคุ้มครองต้นทางแหล่งวางไข่

“แม้ชาวประมงปัตตานีอาจจับปลาได้ลดลงชั่วคราวในช่วงปิดอ่าว แต่ในระยะยาว เมื่อลูกปลาเติบโตสมบูรณ์เพศ ปลาทูจะอพยพกลับมาวางไข่ที่ปัตตานีตามวงจรชีวิต ทำให้ชาวประมงปัตตานีได้จับปลาทูที่มีขนาดใหญ่และสร้างมูลค่าเศรษฐกิจที่ยั่งยืนกว่าเดิม พร้อมทั้งเพิ่มมวลชีวภาพรวมทั้งประเทศ” ดร.สิริธร เสริม

3. การคุ้มครองปลาทูวัยอ่อนและการกำหนดขนาดขั้นต่ำ 

ที่ผ่านมา ได้มีการจับปลาทูขนาดเล็กกว่า 13–14 ซม. ขึ้นมาใช้ประโยชน์ ซึ่งเป็นปลาทูที่ยังไม่เคยผ่านการวางไข่เลยแม้แต่ครั้งเดียว

ขนาดประมาณ 14 ซม. คือขนาดแรกเริ่มสมบูรณ์เพศของปลาทู หากปล่อยให้ปลาทูได้วางไข่อย่างน้อย 1 ครั้งก่อนถูกจับ ประชากรปลาทูในธรรมชาติจะมีรุ่นใหม่เข้ามาทดแทนอย่างต่อเนื่อง

“เนื่องจากปลาทูเป็นปลาผิวน้ำที่ติดอวนขึ้นมาแล้วจะตายทันที ไม่สามารถคายทิ้งลงทะเลเหมือนสัตว์น้ำชนิดอื่นได้ การแก้ปัญหาจึงต้องควบคุมตั้งแต่เครื่องมือประมงและการปิดอ่าว ไม่ให้ไปกวาดจับตั้งแต่แรก การควบคุมและจำกัดการใช้เครื่องมือประมงประเภทล่อไฟหรืออวนล้อมตาถี่ในพื้นที่อนุบาลลูกปลา เพื่อลดการจับลูกปลาทูวัยอ่อน” ดร.อัครพงษ์ กล่าว

4. การบริหารจัดการทรัพยากรข้ามพรมแดน (Transboundary Management)

ผลวิเคราะห์ DNA พบว่า ปลาทูมีการอพยพข้ามพรมแดน (Transboundary Migration) ระหว่างน่านน้ำมาเลเซีย กัมพูชา และไทย ดังนั้น เนื่องจากประเทศเพื่อนบ้านบริโภคปลาทูน้อยกว่าไทย ทำให้ปลาทูจากน่านน้ำเพื่อนบ้านอพยพเข้ามาเติมเต็มในน่านน้ำไทยอย่างต่อเนื่อง การกำหนดนโยบายอนุรักษ์ในอนาคตจึงควรพิจารณาความร่วมมือระดับภูมิภาคและการปกป้องเส้นทางอพยพข้ามพรมแดนควบคู่ไปด้วย 

ทั้งหมด คือ สถานการณ์ของ “ปลาทูไทย” ในปี 2569 แม้วันนี้คนไทยจะมีโอกาสกินปลาทูไทยแท้เพียง 10% เท่านั้น ส่วนอนาคตระยะยาว ชะตากรรมของปลาทูจะเป็นอย่างไร คงต้องติดตามต่อไป

จรูญ ขจรกิตตินที 

บรรณาธิการสกู๊ป

สำนักข่าวทรัสต์นิวส์รายงาน

 ------------------

ขอบคุณข้อมูลและการสนับสนุนบทความพิเศษ 

มูลนิธิคอนราด อาเดนาวร์

สำนักข่าวอิศรา

ดร.อัครพงษ์ สวัสดิพงษ์

ดร.สิริธร ก้งเส้ง

นายปิยะ เทศแย้ม 

สนธิ คชวัชร