เจาะแผนพลังงานญี่ปุ่น หลังรัฐบาลนายกฯ ซานาเอะ ไฟเขียวงดขอความร่วมมือประหยัดไฟหน้าร้อน หลังประเมินไฟฟ้าสำรองมีเพียงพอ สวนทางกับที่ต้องดิ้นรนหาแหล่งนำเข้าน้ำมันใหม่ หนีวิกฤตตะวันออกกลาง ที่ทำให้ขาดแคลนปิโตรเลียมใช้ในประเทศ

เมื่อวันที่ 21 พ.ค.2569 กรุงโตเกียว ประเทศญี่ปุ่น กระทรวงเศรษฐกิจ การค้า และอุตสาหกรรม (METI) ของญี่ปุ่น และสมาคมปิโตรเลียมแห่งญี่ปุ่น (PAJ) ได้เปิดเผยความคืบหน้าสำคัญเกี่ยวกับยุทธศาสตร์ด้านพลังงาน เพื่อรับมือกับสภาพอากาศร้อนจัด ในช่วงมรสุมและวิกฤตการณ์ทางภูมิรัฐศาสตร์ในตะวันออกกลางที่ยังคงตึงเครียด โดยสื่อหลักของญี่ปุ่นได้วิเคราะห์สถานการณ์ออกเป็นสองมิติหลัก คือ ความมั่นคงทางกระแสไฟฟ้าในระยะสั้น และการปรับตัวของห่วงโซ่อุปทานน้ำมันดิบในระยะยาว

มิติที่ 1 ไฟเขียวรับหน้าร้อน รัฐบาล “งดประกาศ” ขอความร่วมมือประหยัดไฟ 3 ปีซ้อน

หนังสือพิมพ์วิเคราะห์พลังงานและ Jiji Press รายงานว่า ทางกระทรวงอุตสาหกรรมญี่ปุ่น (METI) ได้ตัดสินใจอย่างเป็นทางการที่จะ "ไม่มีการขอความร่วมมือให้ประชาชนและภาคธุรกิจประหยัดกระแสไฟฟ้า" ในช่วงฤดูร้อน (เดือนกรกฎาคม – กันยายน) ประจำปี 2026 นี้ แม้สำนักงานอุตุนิยมวิทยาญี่ปุ่นจะพยากรณ์ว่าประเทศมีโอกาสสูงถึง 60-70% ที่จะต้องเผชิญกับคลื่นความร้อนที่รุนแรงกว่าปีปกติก็ตาม

นายกรัฐมนตรี ซานาเอะ ทากาอิชิ กล่าวว่า จากการประเมินสถานการณ์ความมั่นคงทางพลังงานร่วมกับกระทรวงอุตสาหกรรม (METI) รัฐบาลญี่ปุ่นตัดสินใจอย่างเป็นทางการว่า "จะไม่มีการประกาศขอความร่วมมือให้ภาคธุรกิจและครัวเรือนประหยัดกระแสไฟฟ้า" ในช่วงฤดูร้อนปีนี้ (กรกฎาคม - กันยายน 2026) แม้ว่าสำนักงานอุตุนิยมวิทยาจะคาดการณ์ว่าญี่ปุ่นอาจต้องเผชิญกับสภาพอากาศที่ร้อนจัดกว่าปกติก็ตาม

ทำไมรัฐบาลญี่ปุ่นถึงมั่นใจว่าเอาอยู่ เพราะอัตรากำลังไฟสำรองมีพอ

ข้อมูลระบุว่าพื้นที่บริการพลังงานทั้ง 10 เขตทั่วญี่ปุ่น มีระดับกำลังไฟฟ้าสำรอง (Reserve Margin) สูงเกินกว่า 3% ซึ่งเป็นเกณฑ์ขั้นต่ำสำหรับกรณีฉุกเฉิน แม้แต่ในกรุงโตเกียวซึ่งเป็นพื้นที่ที่ใช้ไฟหนาแน่นที่สุด คาดว่าจะมีกำลังไฟสำรองอยู่ที่ 3.5% ในช่วงต้นเดือนสิงหาคม

**กลยุทธ์ชุบชีวิตโรงไฟฟ้าเก่า อัตราสำรองที่เพิ่มขึ้นนี้ เป็นผลมาจากการประมูลกำลังไฟส่วนกลาง ซึ่งบริษัท JERA (ผู้ผลิตไฟฟ้ารายใหญ่ที่สุดของประเทศ) ได้รับสิทธิ์ในการนำโรงไฟฟ้าก๊าซธรรมชาติ Sodegaura หน่วยที่ 2 ขนาด 1 กิกะวัตต์ (1GW) ที่เคยระงับการทำงานไปกลับมาเดินเครื่องใหม่อีกครั้งเพื่อเสริมทัพความมั่นคง

**คลังก๊าซ LNG ยังคงนิ่ง แม้จะมีปัญหาความไม่สงบในช่องแคบฮอร์มุซจากสงครามระหว่างอิหร่านกับสหรัฐฯ-อิสราเอล แต่ทาง METI ยืนยันว่าคลังสำรองก๊าซธรรมชาติ (LNG) ของบริษัทไฟฟ้าหลัก ๆ ในประเทศมีปริมาณรวมสูงถึง 2.04 ล้านตัน ซึ่งอยู่ในระดับเทียบเท่าค่าเฉลี่ย 5 ปีหลังสุด

นอกจากนี้ นายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น กล่าวในที่ประชุมประสานงานรัฐบาลและพรรคร่วมรัฐบาลว่า รัฐบาลกำลังพิจารณาจัดทำงบประมาณเพิ่มเติมสำหรับปีงบประมาณ 2026 เพื่อนำมาขับเคลื่อนมาตรการช่วยเหลือประชาชนและควบคุมภาวะเงินเฟ้อที่ได้รับผลกระทบจากราคาพลังงานโลก โดยมาตรการช่วยเหลือที่ว่า คือ พิจารณารื้อฟื้นมาตรการอุดหนุน/ลดหย่อนค่าไฟฟ้าและค่าก๊าซหุงต้ม ให้กับภาคครัวเรือนในช่วงฤดูร้อน (กรกฎาคม - กันยายน) ซึ่งเป็นช่วงที่ประชาชนมีความจำเป็นต้องเปิดเครื่องปรับอากาศสูง รวมถึงการขยายวงเงินกองทุนอุดหนุนราคาน้ำมันขายปลีก (แก๊สโซลีน) เพื่อพยุงราคาหน้าปั๊มไม่ให้พุ่งสูงเกินไปจากผลกระทบของความขัดแย้งในตะวันออกกลาง 

มิติที่ 2 วิกฤตปิดช่องแคบฮอร์มุซ บีบญี่ปุ่นดิ้นรนหา "ปิโตรเลียมแหล่งใหม่" ทดแทนตะวันออกกลาง

แม้ว่าไฟฟ้าในประเทศจะไม่มีปัญหา แต่โครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำมันดิบกำลังเผชิญหน้ากับความท้าทายครั้งใหญ่ที่สุดในรอบหลายสิบปี หนังสือพิมพ์ The Yomiuri Shimbun รายงานเจาะลึกว่า การปิดล้อมช่องแคบฮอร์มุซโดยพฤตินัย (De facto blockade) ทำให้รัฐบาลของนายกรัฐมนตรี ซานาเอะ ทากาอิชิ และกลุ่มผู้ค้าน้ำมันในประเทศ ต้องเร่งหาทางกระจายความเสี่ยง (Diversification) เพื่อลดอัตราการพึ่งพาน้ำมันจากตะวันออกกลางที่ปัจจุบันสูงวิกฤตถึง 90-94%

นายชุนอิจิ คิโตะ ประธานสมาคมปิโตรเลียมแห่งญี่ปุ่น (PAJ) ยอมรับผ่านสื่อว่า สถานการณ์ในอิหร่านสร้างความตื่นตัวอย่างมาก และนี่คือไฟต์บังคับที่อุตสาหกรรมพลังงานญี่ปุ่นต้องปรับตัวค้นหาแหล่งปิโตรเลียมใหม่ ๆ ซึ่งสื่อญี่ปุ่นได้สรุป "แผนทางเลือก" ออกเป็น 3 เส้นทางหลักดังนี้:

เปิดแผนที่ 3 แหล่งน้ำมันทางเลือกของญี่ปุ่นเส้นทาง / แหล่งปิโตรเลียมใหม่ โอกาสและข้อดีอุปสรรคและข้อจำกัดเชิงเทคนิค

1. อลาสก้า (สหรัฐอเมริกา) ใช้เวลาขนส่งเรือสั้นมาก (ประมาณ 2 สัปดาห์ ซึ่งเร็วกว่าส่งจากตะวันออกกลาง 7 วัน) และปลอดภัยจากการปะทะในตะวันออกกลางเป็นแผนระยะยาว นายกฯ ทากาอิชิ เจรจากับฝั่งสหรัฐฯ แล้ว แต่ผู้เชี่ยวชาญชี้ว่าต้องใช้เวลาพัฒนาและขุดเจาะอีกอย่างน้อย 6-10 ปี จึงจะไม่ทันวิกฤตเฉพาะหน้า

2. ทะเลแคสเปียน & แอฟริกาเหนือ (คาซัคสถาน, อาเซอร์ไบจาน, แอลจีเรีย) บริษัท INPEX ของรัฐบาลญี่ปุ่นมีหุ้นส่วนในแหล่งน้ำมันเหล่านี้อยู่แล้ว และเป็นน้ำมันประเภทเบา-ปานกลาง (Light/Medium Crude) ที่เหมาะกับระบบโรงกลั่นในญี่ปุ่นเส้นทางเดินเรือต้องอ้อมผ่านทะเลแดงและคลองสุเอซ ซึ่งมีความเสี่ยงจากการโจมตีของกลุ่มกบฏฮูตี และใช้เวลาขนส่งนานขึ้น 2-3 เท่า (25 - 55 วัน)

3. อเมริกาใต้ (เวเนซุเอลา) รัฐบาล (METI) กำลังพยายามฟื้นความสัมพันธ์และติดต่อซื้อขายกับเวเนซุเอลา ซึ่งเคยเป็นอดีตคู่ค้าเก่าของญี่ปุ่นจนถึงปี 2017 แต่มีปัญหาเชิงเทคนิคขั้นรุนแรง เพราะน้ำมันเวเนซุเอลาเป็น น้ำมันชนิดหนัก (Heavy Crude) ขณะที่โรงกลั่นส่วนใหญ่ในญี่ปุ่นถูกออกแบบมาให้กลั่นน้ำมันชนิดปานกลางของตะวันออกกลาง หากจะเปลี่ยนไปใช้ถาวร โรงงานต้องลงทุนปรับปรุงระบบเครื่องจักรครั้งมหาศาล

ล่าสุด สื่อญี่ปุ่น The Japan Times รายงานว่า บริษัทเดินเรือและขนส่งน้ำมันของญี่ปุ่นจำต้องเปลี่ยนยุทธศาสตร์เดินเรือเฉพาะหน้า โดยสั่งให้เรือบรรทุกน้ำมันดิบ เลี่ยงการฝ่าช่องแคบฮอร์มุซโดยตรง แต่ใช้วิธีไปรับน้ำมันที่ขนส่งผ่านท่อทางบกมาพักไว้ที่ ท่าเรือฟูไจราห์ (Fujairah) ของสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ซึ่งตั้งอยู่ด้านนอกช่องแคบแทน หรือใช้ท่าเรือยานบู (Yanbu) บริเวณทะเลแดง เพื่อกระจายความเสี่ยงในการถูกโจมตีทางเรือ

ทั้งนี้ นักวิเคราะห์จากสถาบันยุทธศาสตร์พลังงาน (Post-oil Strategy Institute) ระบุทิ้งท้ายผ่านสื่อว่า การที่ภาคเอกชนญี่ปุ่นจะตัดสินใจหันหลังให้น้ำมันตะวันออกกลางแบบถาวรเป็นเรื่องที่ยากมากเนื่องจากมีกำแพงเรื่องต้นทุนค่าขนส่งและการปรับปรุงโรงกลั่น หลังจากนี้ภาระหนักจะตกไปอยู่ที่รัฐบาลญี่ปุ่นในการใช้การทูตเชิงรุก และการพิจารณาออกเงิน "อุดหนุนส่วนต่างราคาเคมีภัณฑ์และน้ำมัน" เพื่อช่วยพยุงภาคธุรกิจไม่ให้ล้มละลายจากวิกฤติราคาพลังงานในครึ่งหลังปี 2026 .