ความมั่นคงด้านพลังงานไม่ใช่แค่เรื่องของการมีไฟฟ้าใช้ให้พออีกต่อไป แต่คือความสามารถของทั้งระบบในการปรับตัวอย่างมั่นคง ทันเวลา และยั่งยืน ผลสำรวจ Siemens Infrastructure Transition Monitor 2025 เผยชัด ความเสถียรของระบบไฟฟ้าพุ่งขึ้นเป็นวาระเร่งด่วนอันดับหนึ่งของรัฐบาลทั่วโลก แซงหน้าการขยายพลังงานหมุนเวียน บทความนี้สรุป 3 ประเด็นหลักจากการสำรวจ พร้อมเสนอแนวทางยุทธศาสตร์ 3D และแนวคิด "Flip the Grid" สู่ Smart Grid และ Autonomous Grid เพื่อเป็นเข็มทิศให้ไทยวางรากฐานระบบพลังงานไฟฟ้าที่ชาญฉลาด ยืดหยุ่น และพร้อมรองรับอนาคต

เมื่อปลายปี 2025 ซีเมนส์ได้เผยแพร่รายงาน Siemens Infrastructure Transition Monitor 2025 ซึ่งเป็นการสำรวจความคิดเห็นของผู้บริหารองค์กรชั้นนำ 1,400 คน จากหลากหลายอุตสาหกรรมทั่วโลก รายงานฉบับนี้ไม่เพียงสะท้อนภาพความก้าวหน้า ความท้าทาย และทิศทางของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน (Energy Transition) และการลดคาร์บอน (Decarbonization) แต่ยังนำเสนอแนวทางเชิงกลยุทธ์ที่สำคัญสำหรับผู้นำภาครัฐและภาคธุรกิจ ผลสำรวจได้ชี้ให้เห็นถึงประเด็นสำคัญ 3 ด้าน ที่จะกำหนดอนาคตของระบบพลังงานโลก

1. การลงทุนพลังงานสะอาดเติบโต แต่ "ความไม่แน่นอน" ยังเป็นอุปสรรค
การลงทุนในพลังงานสะอาด เช่น พลังงานหมุนเวียน (Renewable Energy) และระบบกักเก็บพลังงาน (Energy Storage) ยังคงมีแนวโน้มเติบโตอย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม ความท้าทายหลักที่ยังคงอยู่คือ ความไม่แน่นอนด้านกฎระเบียบและข้อจำกัดของโครงสร้างพื้นฐานเดิมที่อาจไม่รองรับการเปลี่ยนผ่านได้ทันท่วงที

2. Digitalization หัวใจสำคัญของการเพิ่มความยืดหยุ่นให้โครงข่ายไฟฟ้าเทคโนโลยีดิจิทัล เช่น AI, Grid Software และ Smart Meter กำลังเข้ามามีบทบาทสำคัญในการขับเคลื่อนการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานและเพิ่มความยืดหยุ่นของระบบโครงข่ายไฟฟ้า ในอนาคต เทคโนโลยีอย่าง Digital Twin เพื่อจำลองแบบเสมือนจริงของระบบโครงข่ายไฟฟ้า และ Autonomous Grid หรือโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะที่สามารถวิเคราะห์ ตัดสินใจ และตอบสนองต่อสถานการณ์ได้อย่างอัตโนมัติ จะเป็นกุญแจสำคัญในการยกระดับประสิทธิภาพ ความมั่นคง และความยั่งยืนของระบบพลังงาน

3. ความร่วมมือภาครัฐ-เอกชน กุญแจสู่ความสำเร็จ
การส่งเสริมความร่วมมือระหว่างภาครัฐและเอกชนมีความสำคัญอย่างยิ่งในการสร้างระบบพลังงานที่มีประสิทธิภาพ ยืดหยุ่น และยั่งยืน ความสำเร็จของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานขึ้นอยู่กับการทำงานร่วมกันของทุกภาคส่วน

ความมั่นคงด้านพลังงานไฟฟ้า คือ วาระเร่งด่วนของโลก

ผลวิจัยเผยให้เห็นจุดเปลี่ยนที่สำคัญว่า ความเสถียรและมั่นคงในการจัดหาพลังงาน (Resilient Energy Supply) ได้พุ่งขึ้นมาเป็นนโยบายเร่งด่วนอันดับหนึ่งของรัฐบาลทั่วโลก แซงหน้าการขยายพลังงานหมุนเวียนที่เคยครองอันดับหนึ่งในปี 2566 ควบคู่ไปกับการยกระดับเป้าหมายการพึ่งพาตนเองด้านพลังงาน (National Energy Independence) ขึ้นมาเป็นลำดับต้นๆ

ในขณะเดียวกัน นโยบายการเร่งขยายพลังงานหมุนเวียนในวงกว้างยังคงเป็นนโยบายสำคัญ ข้อมูลจากรายงาน World Energy Investment โดย International Energy Agency (IEA) ระบุว่าเม็ดเงินลงทุนในพลังงานสะอาดทั่วโลกปี 2568 มีมูลค่าสูงถึง 2.2 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ แซงหน้าพลังงานฟอสซิลไปถึง 2 เท่าตัว เป็นการยืนยันถึงความสำคัญของการพัฒนาระบบพลังงานหมุนเวียนให้มีบทบาทมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง

ประเทศไทยกับความท้าทายในยุคเศรษฐกิจดิจิทัล

สำหรับประเทศไทย นโยบายผลักดันเศรษฐกิจดิจิทัลเพื่อก้าวสู่การเป็น Tech Hub ของภูมิภาค อาทิ การส่งเสริมการลงทุนกิจการ Data Center ทำให้ความต้องการพลังงานไฟฟ้าเพิ่มขึ้นอย่างมาก อีกทั้งยังต้องการความเสถียรของระบบไฟฟ้าสูง ประกอบกับการขยับเป้าหมายการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิเป็นศูนย์ (Net Zero) ให้เร็วขึ้นเป็นปี 2050 ซึ่งได้กระตุ้นการเติบโตของการใช้พลังงานสะอาด มีการติดตั้งโซลาร์รูฟท็อปทั้งในภาคอุตสาหกรรมและภาคครัวเรือนอย่างแพร่หลาย ปัจจัยเหล่านี้นำมาซึ่งความท้าทายของการจัดการระบบพลังงานไฟฟ้าแบบรวมศูนย์ (Centralized Energy) ที่ผลิตไฟฟ้าจากฟอสซิลเป็นส่วนมาก เพื่อมุ่งสู่การผลิตไฟฟ้าแบบกระจายศูนย์ (Distributed Energy) ที่รวมไปถึงการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนที่มีความผันผวนสูง การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานจึงไม่ได้เป็นเพียงการเพิ่มสัดส่วนการใช้พลังงานหมุนเวียน แต่ยังรวมถึงการจัดการความท้าทายต่อระบบโครงสร้างพื้นฐานที่จะต้องมีความยืดหยุ่นและสามารถรองรับความซับซ้อนของการผลิตไฟฟ้ารูปแบบใหม่นี้

จากโครงข่ายเดิมสู่ Smart Grid และ Autonomous Grid เพื่อรับมือระบบไฟฟ้าที่ซับซ้อนขึ้น

ความท้าทายหลักอย่างหนึ่งของระบบโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานไฟฟ้า คือ การมองเห็นข้อมูลที่จำกัด (Limited Visibility) ในระบบจำหน่ายไฟฟ้าแรงดันต่ำ เช่น ระบบไฟที่จ่ายเข้าสู่บ้านเรือนและโรงงานขนาดเล็ก ปัจจุบันยังมีกิจกรรมการใช้ไฟฟ้าในรูปแบบใหม่ เช่น การจ่ายไฟย้อนกลับจากโซลาร์เซลล์ หรือการดึงกำลังไฟฟ้าจากโครงข่ายในปริมาณสูงเพื่อชาร์จยานยนต์ไฟฟ้า ความซับซ้อนของระบบพลังงานไฟฟ้าในปัจจุบันไม่ได้อยู่เฉพาะในส่วนของการผลิตหรือโครงข่ายไฟฟ้าหลักอีกต่อไป แต่กำลังขยายมาสู่ฝั่งผู้ใช้พลังงานมากขึ้น

เพื่อรับมือกับความท้าทายนี้ ซีเมนส์นำเสนอแนวคิด "Flip the Grid" ปรับการบริหารจัดการจากล่างขึ้นบน จากผลการสำรวจผู้บริหารในภาคพลังงานถึง 74% มีความเห็นตรงกันว่า โครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ (Smart Grid) ที่มีซอฟต์แวร์เป็นตัวขับเคลื่อนสำคัญ จะเป็นกลไกสำคัญของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน ในอนาคตเมื่อระบบมีความซับซ้อนเกินกว่าที่มนุษย์จะจัดการได้ทันท่วงที Autonomous Grid หรือโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะที่สามารถวิเคราะห์ ตัดสินใจ และตอบสนองต่อสถานการณ์ได้อย่างอัตโนมัติ จะช่วยยกระดับประสิทธิภาพ ความมั่นคง และความยั่งยืนของระบบพลังงาน

ยกตัวอย่างแนวคิดโครงการนำร่อง Autonomous Zones หรือ เขตการจัดการพลังงานอัจฉริยะ เช่น ในนิคมอุตสาหกรรมหรือเขตเมืองใหม่ เมื่อระบบบริหารพลังงานไฟฟ้าตรวจพบว่าพลังงานหมุนเวียนผลิตได้เกินความต้องการ ระบบอาจสั่งเพิ่มการชาร์จรถยนต์ไฟฟ้าเพื่อใช้ไฟฟ้าส่วนเกินให้เกิดประโยชน์ หรือเปลี่ยนเส้นทางการจ่ายไฟภายในโครงข่ายโดยอัตโนมัติ เพื่อป้องกันไม่ให้สายส่งรับภาระเกิน นอกจากนี้ เมื่อเกิดเหตุขัดข้อง ระบบยังสามารถแยกพื้นที่ที่มีปัญหาและฟื้นฟูการจ่ายไฟในส่วนที่เหลือได้เอง (Self-healing)

ผลสำรวจยังพบว่าผู้ตอบแบบสอบถาม 63% จากภาคพลังงานเชื่อว่าประโยชน์ที่ได้รับจากการใช้ระบบอัตโนมัติในการจัดการโครงข่ายไฟฟ้านั้นคุ้มค่า และ 62% เชื่อว่าภูมิภาคของตนพร้อมที่จะนำระบบอัตโนมัติมาใช้ในโครงข่ายไฟฟ้าแล้ว

ปลดล็อกกฎระเบียบ เชื่อมระบบพลังงานสู่อนาคต

แม้เทคโนโลยีที่จำเป็นสำหรับระบบพลังงานยุคใหม่จะพร้อมใช้งานแล้ว แต่การเปลี่ยนผ่านจะเกิดขึ้นจริงไม่ได้ หากระบบ แพลตฟอร์ม และมาตรฐานข้อมูลยังแยกส่วนกัน รวมถึงข้อจำกัดด้านกฎระเบียบต่างๆ รายงานระบุว่ากฎระเบียบในปัจจุบันมักเอื้อให้เกิดการลงทุนในสินทรัพย์ทางกายภาพ (เช่น สายส่งไฟฟ้า) มากกว่าการลงทุนด้านซอฟต์แวร์

ในระยะต่อไป ผลสำรวจชี้ว่าผู้บริหาร 62% เห็นว่าระบบพลังงานควรถูกบริหารจัดการในรูปแบบ System of Systems หรือระบบพลังงานดิจิทัลแบบบูรณาการ ที่เชื่อมโยงระบบย่อยต่างๆ เข้าด้วยกัน ในบริบทของประเทศไทย แนวคิดนี้อาจเป็นกรอบสำคัญในการพิจารณาปรับปรุงกฎระเบียบให้เอื้อต่อการลงทุนใช้งานนวัตกรรมดิจิทัลและซอฟต์แวร์ พร้อมปรับกลไกตลาดเพื่อให้คุณค่ากับความยืดหยุ่นของระบบ ควบคู่กับการลงทุนเพิ่มกำลังการผลิตและโครงสร้างพื้นฐาน และบูรณาการด้านข้อมูล เพื่อผลักดันให้ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องใช้โปรโตคอลข้อมูลและ Standardized APIs ร่วมกัน

ยุทธศาสตร์ 3D เพื่ออนาคตพลังงานไฟฟ้าไทย

อนาคตของระบบพลังงานโลกกำลังมุ่งสู่ 3D ได้แก่ การกระจายศูนย์ (Decentralized) การเปิดให้ทุกภาคส่วนมีบทบาท (Democratized) และการขับเคลื่อนด้วยดิจิทัล (Digital) ความท้าทายสำคัญในวันนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การสร้างเทคโนโลยีใหม่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การบูรณาการเทคโนโลยี ข้อมูล และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องให้สามารถทำงานร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ ภายใต้กฎระเบียบที่เอื้อต่อการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน

สำหรับประเทศไทย นี่อาจเป็นจังหวะสำคัญในการวางรากฐานระบบพลังงานไฟฟ้าที่มีความชาญฉลาด ยืดหยุ่น และพร้อมรองรับความต้องการใช้ไฟฟ้าที่เพิ่มขึ้น ควบคู่ไปกับการบรรลุเป้าหมายด้านพลังงานสะอาดในระยะยาว เพราะท้ายที่สุด ความมั่นคงด้านพลังงานไฟฟ้าไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของการมีไฟฟ้าเพียงพอ แต่คือความสามารถของทั้งระบบในการปรับตัวอย่างมั่นคง ทันเวลา และยั่งยืน.